نمونه گیری و انواع آن

اهمیت و ضرورت نمونه گیری

پس از انتخاب موضوع تحقیق و بیان مسئله٬ یکی از تصمیمیات مهمی که در پیش روی هر پژوهشگری قرار دارد انتخاب نمونه است٬ نمونه ای که باید نماینده جامعه ای باشد که پژوهشگر قصد تعمیم یافته های تحقیق خود به آن جامعه را دارد.

اگر محقق پژوهش خود را بر تمامی افراد جامعه اجرا کند روش او سرشماری خواهد بود یعنی محقق باید تمامی افراد جامعه را تک تک مورد برسی و آزمون قرار دهد.

اما چون اکثر پژوهشگران توان و زمان اجرای پژوهش بر کل جامعه را ندارند به همین دلیل پژوهش خود را محدود به نمونه کوچکی می سازند.

تعریف جامعه

"جامعه عبارت است از مجموعه ای از افراد یا واحدها که دارای حداقل یک صفت مشترک باشند و تعریف جامعه آماری باید جامع و كامل باشد"

تعریف نمونه گیری

انتخاب تعدادی از افراد٬ حوادث٬ و اشیاء از یک جامعه تعریف شده به عنوان نماینده آن جامعه .

اولین قدم در نمونه گیری تعریف جامعه مورد نظر است و هدف نوعی نمونه گیری است که تمام افراد جامعه جهت انتخاب شدن شانس برابر داشته باشند.

دلایل استفاده از نمونه گیری

1.      جلوگیری از اتلاف وقت محقق

2.      صرفه جویی در منابع مالی و هزینه

تعیین حجم نمونه

هر چه حجم یا اندازه نمونه بزرگتر باشد میزان اشتباهات در نتیجه گیری کم میشود و بر عکس هر چه تعداد نمونه محدود باشد مقدار اشتباهات زیادتر است٬ بنابر این زمانی که محقق سطح بالاتری از اطمینان یا معنی دار بودن آماری را ملاک ارزیابی اطلاعات تحقیق خود قرار میدهد لازم است حجم نمونه او بزرگتر انتخاب شود.

لذا اگر هر عضو در جامعه مادر دقیقا مشابه عضو دیگر باشد آنگاه انتخاب نمونه ای با حجم یک عضو هم کافی است. حجم نمونه باید به اندازه ای باشد که نتایج حاصل عینا با نتایج همان مطالعه در جامعه ای که نمونه از آن انتخاب شده است برابر باشد.

در شرایط ذیل انتخاب نمونه با اندازه بزرگ ضروری است :

1.      زمانی که در تحقیق متغیرهای کنترل نشده زیادی وجود دارند.

2.      هنگامیکه پیش بینی تفاوت یا همبستگی پایین است. در تحقیقاتی که انتظار داریم برای گروههای مختلف تفاوت اندکی در متغیر وابسته بدست آوریم٬ یا در مطالعاتی که به منظور تعیین ارتباط صورت می گیرند و همبستگی پایین مورد انتظار است.

3.      زمانی که گروههای انتخاب شده باید به زیر گروههای دیگری تقسیم شوند.

4.      زمانی که جامعه مورد نظر بر اساس متغیر های مورد مطالعه نامتجانس است. اگر کاملا شبیه هم باشند انتخاب نمونه ای با حجم یک نفر کافی است.

5.      زمانی که وسیله پایایی برای اندازه گیری متغیر وابسته وجود ندارد. پایایی ابزار اندازه گیری بدان معنا است که هر گاه این ابزار در شرایط و زمانهای مختلف بکار رود٬ آزمودنی های یکسان دارای نمره های مشابهی گردند.

اشتباهات نمونه گیری :

اشتباهات نمونه گیری از جمله عواملی هستند که ممکن است هر پژوهشگری در روند تحقیق خود مرتکب آن شود و به دو دسته زیر تقسیم میشوند : 

1.      اشتباهات نمونه گیری

2.      اشتباهات غیر نمونه گیری

اشتباهات نمونه گیری :

1.      اشتباه ناشی از در دست نبودن فهرست کامل افراد جامعه

2.      اشتباه ناشی از انتخاب معدودی از افراد جامعه

3.      اشتباه ناشي از تحلیل آماری نامناسب

اشتباهات غیر نمونه گیری :

1.      اشتباه ناشی از عدم مشاهده افراد مورد مطالعه که به دو دسته تقسیم میشوند : عدم پوشش و عدم پاسخ.

2.      اشتباه ناشی از مشاهده نا دقیق که به سه دسته تقسیم میشوند : ابزار نادقیق٬ ثبت نادقیق داده ها و استخراج نامناسب.

ارتباط حجم نمونه با فرضیه پوچ (صفر يا آماری) :

همانطوریکه گفته شد حجم نمونه را باید تا حد امکان بزرگ انتخاب کرد زیرا حجم نمونه ارتباط بسیار نزدیکی با آزمون فرضیه پوچ در تحقیق دارد٬ بدین ترتیب که هر چه اندازه گروه نمونه بزرگتر انتخاب شود محقق با قاطعیت بیشتری فرض پوچ را که واقعا نادرست است رد میکند.

فرضیه پوچ٬ صفر یا آماری هدفی جزء رد تحقیق ندارد این فرض صریحا منکر وجود تفاوت یا رابطه و یا اثر بین دو یا چند متغیر است. به سخن دیگر این فرض گویای آن است که هر نوع تفاوت٬ رابطه یا اثر صرفا نتیجه وقایع اتفاقی یا خطاها و اشتباهات آماری و نمونه گیری است٬ به همین جهت محقق به آزمایش و آزمون این فرض می پردازد.

خطای نمونه گیری

بین ویژگیهای یک نمونه و ویژگی های جامعه ای که نمونه از آن انتخاب میشود تفاوت وجود دارد. این تفاوت برای نمونه تصادفی قابل برآورد است و به آن خطای نمونه گیری گفته می شود.

خطای نمونه گیری تابع اندازه حجم نمونه است هر چه اندازه نمونه کوچکتر باشد خطای نمونه گیری زیاد است.

انواع نمونه گیری :

شیوه های نمونه گیری مرسوم و متداول در اصل به دو بخش تقسیم میشوند :

1.      نمونه گیری سهمیه ای

2.      نمونه گیری اتفاقی یا احتمالی

نمونه گیری سهمیه ای : اگر اعضای طبقه یک گروه بیشتر باشد پس در نمونه نیز تعدادشان بیشتر خواهد بود. از این شیوه وقتی استفاده می شود که اولا هدف تحقیق کمتر جنبه علمی داشته باشد ثانیا ساخت جامعه مورد مطالعه مشخص باشد. نمونه گیری سهمیه ای شرط قابلیت تعمیم را به اندازه لازم دارا نیست.

نمونه گیری اتفاقی یا احتمالی : در این نوع نمونه گیری که گاه نمونه گیری تصادفی نیز خوانده می شود انتخاب افراد بر اساس ضابطه کنترل شده ای نیست و متکی به اصل "مشت نمونه خروار است" میباشد.

نمونه گیری اتفاقی خود دارای انواع گوناگون می باشد که محققین در شرایط خاص تحقیق خود آنها را ابداع کرده و به کار بسته اند که به شرح ذیل می باشند :

1- نمونه گیری تصادفی ساده

در این نوع نمونه گیری هر یک از اعضای جامعه تعریف شده شانس برابر و مستقلی برای قرار گرفتن در نمونه دارند٬ منظور از مستقل بودن این است که انتخاب یک عضو به هیچ شکل در انتخاب سایر اعضای جامعه تاثیری ندارد. در این روش ابتدا فهرست اسامی تمامی اعضا را به دست آورده٬ سپس به هر یک از آنها نمره ای اختصاص می دهیم و با استفاده از جدول اعداد تصادفی تعداد مورد نیاز را انتخاب می کنیم.

اگر جامعه مورد مطالعه کوچک باشد از روش قرعه کشی استفاده می شود٬ یعنی اسامی افراد را بر روی یک تکه کاغذ نوشته و در داخل کیسه قرار می دهیم٬ سپس کاغذ ها را به طور تک تک خارج می کنیم تا زمانیکه حجم نمونه مورد نظر کامل شود.

نمونه گیری به روش تصادفی شانس نماینده بودن نمونه را افزایش می دهد.

2- نمونه گیری منظم یا سیستماتیک 

همانند نمونه گیری تصادفی ساده٬ نمونه گیری منظم نیز برای انتخاب یک نمونه از یک جامعه تعریف شده به کار می رود.

از این روش زمانی استفاده می شود که تمام اعضای جامعه تعریف شده قبلا به صورت تصادفی فهرست شده باشند. به عنوان مثال صد نفر  دانش آموز از یک جامعه هزار نفری که قبلا فهرست شده اند انتخاب می کنیم٬ برای این منظور ابتدا تعداد اعضای جامعه را به تعداد اعضای نمونه مورد نیاز تقسیم می کنیم.۱۰=۱۰۰/۱۰۰۰ سپس یک عدد تصادفی چنان انتخاب می کنیم که کوچکتر یا مساوی فاصله نمونه گیری باشد. به عنوان مثال ما عدد ۶ را انتخاب می کنیم ٬ بدین ترتیب افرادی را که در فهرست جامعه شماره های آنها به ترتیب شماره های ۶و۱۶و۲۶و۳۶و۴۶و... است انتخاب میکنیم و این را تا انتخاب ۱۰۰ نفر ادامه می دهیم.

این روش آسانتر از روش نمونه گیری تصادفی ساده است و تفاوت آن با روش نمونه گیری ساده در این است که در این روش انتخاب هر عضو مستقل از انتخاب سایر اعضاء جامعه نیست. هنگامیکه اولین عضو انتخاب شد بقیه اعضای نمونه مورد نظر به صورت خودکار تعیین می شوند.

اگر افراد جامعه به صورت تصادفی فهرست شده باشند می توان نمونه گیری منظم را به جای نمونه گیری تصادفی ساده به کار برد. اما در صورتیکه افراد جامعه با توجه به یک نظم معین بر اساس ویژگی یا ویژگی هایی فهرست شده باشند باید از نمونه گیری تصادفی ساده استفاده کرد.

۳- نمونه گیری طبقه ای

در این روش محقق مایل است نمونه تحقیقی را به گونه ای انتخاب کند که مطمئن شود زیر گروه ها با همان نسبتی که در جامعه وجود دارند به عنوان نماینده جامعه٬ در نمونه نیز حضور داشته باشند. این نوع نمونه گیری وقتی بکار می رود که جامعه دارای ساخت همگن و متجانس نیست. یعنی در این روش درصد آزمودنی هایی که به صورت تصادفی از هر گروه انتخاب می شوند با درصد همان گروه در جامعه مورد نظر برابر است. بنابر این اگر یک گروه به طور مثال ۸ درصد از جامعه را تشکیل می دهند همین گروه ۸ درصد از نمونه را نیز تشکیل خواهند داد.

این روش در مطالعه هایی که محقق قصد مقایسه زیر گروه های مختلفی را داشته باشد مناسب است٬ اگر در چنین شرایطی از این روش استفاده نشود هر گونه تجزیه و تحلیل اطلاعات جمع آوری شده از نمونه نامناسب و موجب نتیجه گیری غلط خواهد بود.

مثال : دانش آموزان (عالی ـ متوسط ـ ضعیف) یا اعضای یک دانشگاه (استاد ـ دانشجو ـ کارمند ـ کارگر).

به طور خلاصه در این روش محقق مطمئن است که نمونه انتخاب شده بر اساس ویژگی ها و عواملی که اساس آن طبقه بندی بوده اند٬ نماینده واقعی جامعه مورد نظر است.

۴- نمونه گیری خوشه ای

در نمونه گیری خوشه ای واحد اندازه گیری فرد نیست٬ بلکه گروهی از افراد هستند که به صورت طبیعی شکل گرفته و گروه خود را تشکیل داده اند. این روش وقتی به کار می رود که فهرست کامل افراد جامعه در دسترس نباشد. به این منظور افراد را در دسته هایی خوشه بندی می کنند سپس از میان خوشه ها نمونه گیری به عمل می آورند و زمانی به کار می رود که انتخاب گروهی از افراد امکانپذیر و آسانتر از انتخاب افراد در یک جامعه تعریف شده باشد.

به عنوان مثال فرض می کنیم جامعه مورد نظر و تعریف شده ما عبارت است از کلیه افراد یک شهر که بیشتر از ۱۸ سال سن دارند. در این جامعه نمونه گیری تصادفی ساده و نمونمه گیری منظم زمانی میسر است که فهرست کامل تمام افراد یک شهر را با سن آنها در دست داشته باشیم٬ در غیر اینصورت به جای انتخاب فرد به عنوان واحد نمونه گیری٬ منطقه را واحد نمونه گیری قرار می دهیم و سپس به روش نمونه گیری تصادفی ساده از بین مناطق٬ منطقه یا مناطق مورد نظر را انتخاب می کنیم.

۵- نمونه گیری خوشه ای چند مرحله ای

این روش نوع دیگری از نمونه گیری خوشه ای است. زمانی که منطقه به صورت تصادفی انتخاب شد٬ می توان نمونه گیری را در داخل منطقه نیز ادامه داد. به عنوان مثال مطالعه کننده ممکن است آدرس کلیه افرادی را که در یک منطقه زندگی می کنند داشته باشد بنابراین از بین این افراد٬ ۱۰ نفر را به صورت تصادفی انتخاب می کند. در روش نمونه گیری خوشه ای چند مرحله ای فهرست نمونه گیری دوبار و در بعضی مواقع بیش از دو بار تهیه می شود.

نمونه گیری خوشه ای برخی از مواقع در تحقیقات آموزشی به کار می رود در این نوع تحقیقات از کلاس به عنوان واحد نمونه گیری استفاده می شود.

از مزیت های عمده نمونه گیری خوشه ای جلوگیری از اتلاف وقت و صرفه جویی در منابع مالی است.

از معایب آن هم اینکه :

1.      دقت آن از نمونه گیری تصادفی ساده کمتر است زیرا در نمونه گیری تصادفی ساده فقط یک اشتباه وجود دارد در صورتیکه در نمونه گیری خوشه ای در هر مرحله یک اشتباه نمونه گیری وجود خواهد داشت یعنی به تعداد مراحل خطای نمونه گیری وجود دارد.

2.      برای داده های جمع آوری شده از این نوع نمونه گیری فرمول آسانی را نمی توان به کار برد. زیرا بکار بردن یک نوع ابزار آماری در جامعه های مختلف دقت آن را کاهش می دهد.

در پایان شایان ذکر است در برخی مواقع در صورتی که ایجاب کند انواع مختلف نمونه گیری کم و بیش در هم آمیخته شده و مورد استفاده قرار می گیرد.

فهرست منابع :

روشهای تحقیق و چگونگی ارزشیابی آن در علوم انسانی/ تالیف دکتر عزت ا... نادری و دکتر مریم سیف نراقی.

مبانی نظری و عملی پژوهش در علوم انسانی/ تالیف دکتر علی دلاور.

کند و کاوها و پنداشته ها/ تالیف دکتر فرامرز رفیع پور.

روشهای تحقیق در علوم رفتاری/ تالیف جمعی از نویسندگان (دکتر زهره سرمد٬ دکتر عباس بازرگان٬ دکتر الهه حجازی).

تست های کارشناسی ارشد علوم اجتماعی.

 

روش هاي چند متغيري پيوسته

روش هاي چند متغيري پيوسته

پژوهشگران علوم پایه و علوم انسانی، معمولاً مقادیر چندین متغیر را اندازه گیری می کنند. روش های آماری  که برای بیان و تحلیل داده های چند متغیری ) مقادیر اندازه گیری شده  هم زمان چند متغیر) به کار می روند را تحلیل چند متغیری  می نامیم.

مؤلفه های اصلی

در تحلیل چند متغیره، بزرگ بودن بُعد بردار تصادفی X، اغلب در به دست آوردن روش های آماری مناسب برای نمونه تصادفی موجب مشکلاتی می گردد. حال می خواهیم با از دست دادن حداقل اطلاعات، بُعد مشاهدات را تا حد قابل ملاحظه ای تقلیل دهیم.

این تفکر از آنجا ناشی می گردد که در مراحل اولیه تحقیق، توجه به سوی متغیرهایی متمرکز است که از یک مشاهده به مشاهده دیگر بیشترین تغییرات را نشان می دهند.  متغیرهایی که از یک مشاهده به مشاهده دیگر زیاد عوض نمی شوند را می توان به عنوان ثابت ها در نظرگرفت، با کنار گذاشتن متغیرهایی با واریانس پائین و توجه به متغیرهایی با واریانس بالا،  می توانیم به راحتی مساله خود را در یک زیر فضایی با بُعد کمتر مورد مطالعه قرار دهیم.

روش مؤلفه های اصلی را ابتدا کارل پیرسن(1971) برای متغیرهای غیرآماری پیشنهاد کرد. در اکثر موارد یک تحلیل از مؤلفه های اصلی، ارتباط هایی که قبلاً حدس زده شده را آشکـــار می سازد. تحلیل مؤلفه های اصلی در بیان های دیگر در مباحث رگرسیون چند متغیره، آنـالیز گروه بندی و تجزیه عاملی نیز به کار گرفته می شود.

تحلیل مؤلفه های اصلی به ساختمان ماتریس کوواریانس به وسیله چند ترکیب خطی از متغیرهای اولیه، مربوط است. دو هدف عمده دراینجا پیگیری می شود.

1- فشرده کردن داده   2- تفسیر اطلاعات.

با اینکه p مولفه ی اولیه در تغییرپذیری کل سیستم لازم است، اکثر اوقات این تغییرپذیری می تواند به وسیله تعداد کمتر k از مولفه های اصلی بیان شود.

تحلیل مؤلفه های اصلی وسیله ای برای رسیدن به هدف هستند تا اینکه خودشان هدف باشند، زیرا اغلب آنها به عنوان مراحل میانی در وضعیت های بزرگتر به کار می آیند.

تحلیل عاملی

یک شیوه آماری که می تواند جهت تحلیل روابط متقابل میان گروه بزرگی از متغیــرها و برای توصیف این متغیرها براساس ابعاد مشترک پنهان میان عوامل به کار رود، تجزیه عاملی است.

این شیوه آماری به یافتن راهی جهت تلخیص اطلاعات موجود در تعدادی متغیرهای اصلی می پردازد و آنها را به یک سری عامل های کوچکتر با کمترین میزان ریزش اطلاعات تبدیل  می کند.

تجزیه عاملی بر مبنای همبستگی در توزیع، یک بردار تصادفی  X=[x₁,x₂,x₃,…,x_p]را بر حسب کمترین تعداد متغیرهای تصادفی غیرقابل مشاهده به نام عامل ها توجیه می کند. در این روش هر مؤلفه X_i مورد بررسی قرار می گیرد تا معلوم شود آیا می توان آن را بوسیله یک تابع خطی شامل مینیمم تعداد متغیرهای تصادفی غیرقابل مشاهده (که ساختار کوواریانس ظاهر می شوند) و یک متغیر دیگر ( که واریانس مؤلفه X_i را توجیه می کند) تولید کرد یا خیر؟

مراحل اجرای تحلیل عاملی عبارتند از :

1- جمع آوری داده ها و ایجاد ماتریس همبستگی

2- استخراج راه حل عاملی اولیه

3- چرخش دورانی و تفسیر

4- ساخت مقیاس ها با امتیازات عاملی برای استفاده در تحلیل های بعدی

--------

منابع : تحلیل آماری چند متغیری کاربردی/جانسون، ویچرن؛ ترجمه : حسینعلی نیرومند. دانشگاه فردوسی مشهد، 1378

آمار

رشته آمار

رشته آمار روش های جدید و اصول اساسی آمارگیری را مورد بحث و مطالعه قرار می دهد. از دوران دبستان که به اردو رفته اید با این کلمه که می خواهیم آمار بگیریم همه جمع شوند آشنا شده اید. آمار بیانگر کمیت است برای برنامه ریزی کیفی و با کیفیت، امروزه نقش آمار در برنامه ریزی آنقدر مهم است که بسیاری از امور متوقف می شوند تا آمار آن بدست آید.

روش های آمارگیری متنوع و ارائه آن ها به صورت های متعددی گسترش یافته. در کشور ما آنچه رو به پیشرفت است توجه به آمار است و آنچه هنوز به آن دست نیافته ایم آمارهای قطعی، واحد و قابل استناد است به هر حال رشته آمار که مرکز جذب فارغ التحصیلانش مرکز آمار ایران است در حوزه های مختلف با فاکتورها و سوالات متفاوت نحوه آمارگیری علمی را آموزش می دهد.

صنعت و بازار کار

دانشجویانی که این دوره آموزشی را طی می‌کنند پس از فراغت از تحصیل توانایی‌های زیر را دارند :

·         کلیه دروس آمار، احتمال، دوره ریاضی متوسطه آموزش عمومی را تدریس نمایند.

·         توانایی ادامه تحصیل را داشته و بتوانند با رعایت دیگر ضوابط گزینش وارد دوره کارشناسی ارشد و رشته‌های بالاتر تخصصی گردند.

·         توانایی تجزیه و تحلیل آماری مسائل اقتصادی و صنعتی را دارا میباشند. در برنامه‌ریزی صحیح علمی و حل مسائل مربوط به آنها توانایی دارند.

·         آمادگی برای برخورد با مسائل خاص آماری و حل مشکلات ناشی از آنها را دارا میباشند.

اهمیت این دوره جهت تربیت افراد آزموده برای سازمان هایی از قبیل برنامه و بودجه مرکز ایران و مراکز صنعتی و پزشکی و غیره که در جهت استقلال اقتصادی و خود کفایی صنعتی جامعه اسلامی ضرورت دارد بیش از پیش احساس می‌شود.

تذکر:

تطبیق دانشجویان فعلی دوره کارشناسی آمار می‌توانند با برنامه قبلی مانده واحدهای درسی خود را بگذرانند و فارغ‌التحصیل شوند ولی اگر شورای آموزشی موسسه مربوطه موافق باشند این دانشجویان می‌توانند توسط موسسه مربوطه دروس گذارنده خود را با برنامه جدید انطباق داده و بر طبق برنامه جدید ادامه تحصیل دهند.

 

نمایشگاه داده های آماری

به نام يگانه ايزد هستي

بالاخره تمام شد.

دو ماه بي خوابي و در به در دنبال مطلب دويدن و طراحي پوستر و با مسئولين سر و كله زدن و ... و بالاخره ديروز در تاريخ بيست و يكم ارديبهشت 87 رأس ساعت 13 اولين نمايشگاه انجمن علمي آمار در سطح دانشگاه لرستان افتتاح شد.

«حالا اين نمايشگاه ما چي هست؟»

اين سواليه كه اين مدت بارها شنيديم و هر بار كه مي شنيديم باعث مي شد كه بيشتر به اين حقيقت كه «آمار در جامعة ما ناشناخته  مانده است»‌ ايمان بياوريم. حقيقت اينه كه مردم ما با شنيدن نام آمار فوراً ياد درصد و تعداد و نهايتاً سرشماري و نظرسنجي مي افتند. ما نيز در اين نمايشگاه سعي كرديم به اين ذهنيت مردم احترام بگذاريم و با توجه به اينكه آمار علمي است كه به بيان حقايق مي پردازد، واقيعتهايي كه در جامعه وجود دارد را به صورت داده و ارقام و در قالب پوستر ارائه كنيم. همچنين براي معرفي بيشتر علم آمار يك سري بروشور در اين نمايشگاه ارائه مي شود.

امروز پوسترهاي اين نمايشگاه را ارائه مي دهيم و در روزهاي بعد نيز مي توانيد بروشورهاي نمايشگاه را از همين وبلاگ دانلود كنيد. اخبارهاي بعدي اين نمايشگاه نيز در روزهاي بعد در همين وبلاگ ارائه مي شود.

 

پوسترهای نمایشگاه

تاریخچه آمار

تاريخچه رشد علم آمار

منشا ظهور آمار به صورت توصيف اطلاعات را مي توان سرشماريهايي كه حدود 4000 سال قبل از ميلاد مسيح توسط بابلي ها و مصري ها و بعداُ توسط امپراتوريهاي روم و ايران درباره اطلاعات مربوط به زاد و ولد و دارائي هاي افراد جامعه زير سلطه خود انجام مي گرفته، به حساب آورد.

در آن زمان بود كه روشهايي براي جمع آوري، تنظيم و تلخيص داده ها ابداع گرديد. در قرن چهاردهم براي محاسبه نرخ بيمه، جمع آوري اطلاعات دربارة تولد و وفات، تصادفات و حوادث رايج گرديد.

در اواسط قرن شانزدهم اولين كتاب احتمال توسط كاردن با عنوان «بازيها و شانس» نوشته شد، او در اين كتاب روشهاي تقلب در بازيهاي قمار را ارائه داد. بعلاوه ، موضوع پيش بيني در نتايج حاصل از انجام ازمايشهارا مطرح نمود. يكي از كارهاي او پيش بيني روز وفات خودش بود كه براي اثبات صحت پيش بيني در آن روز خودكشي نمود. در اواسط قرن هفدهم پاسكال و فرما اولين كساني بودند كه مطالعه احتمال را به طور علمي شروع نمودند. در همين سالها به طور همزمان مطالعات آماري به صورت توصيفي انجام مي گرفت. مثلاً گرونت با مطالعه تعداد متولدين كشف نمود كه تعداد پسرها از دخترها كمي بیشتر است، اما سالهاي اول زندگي تعداد بيشتري از پسرها فوت مي كنند.

استفاده از احتمال در آمار، در اواخر قرن هفدهم شروع شد، كه در اين باره مي توان به مطالعات مندل در مورد قانون وراثت، گالتون در بكارگيري همبستگي و ارتباط بين صفات، و به ويژه فيشر در ابداع روشهاي مختلف استنباط آماري اشاره نمود. از شروع قرن بيستم همه ساله روشهاي متعددي براي جمع آوري، تجزيه و تحليل اطلاعات ارايه گرديده كه هچنان ادامه دارد. امروزه بكارگيري كامپيوتر و استفاده از نرم افزارهاي آماري، در تجزيه و تحليل سريع اطلاعات وسيع با محاسبات پيچيده و در همه زمينه هاي پژوهشي امكان پذير و به عبارتي اجتناب ناپذير گرديده است

 

تاریخچه آمار در ایران

تاریخچه استفاده از آمار در ایران :

 

واژه آمار ریشه در تاریخ زبان و فرهنگ کهن ایرانی دارد و قدمت آن به زمان هخامنشبان می رسد و تا اواسط دوره اشکانیان واژه هامار یا آمار به معنی شمار و واژه شاهامار به معنی سرشماری به کار می رفته است.به گواه سنگ نوشته ها و آثار مورخان شرق شناس، در زمان داریوش، به منظور جمع آوری آمار، تشکیلات منظمی وجود داشته است و با استفاده از اطلاعات جمع آوری شده، دفاتر مالیاتی و نظامی تدوین می یافته و بودجه مملکتی بر اساس آن تنظیم می شده است

در زمان کوروش نیز آمارگیری در مقیاس وسیع و در تمام پهنه ممالک تابعه حکومت مرکزی ایران انجام می شده و اخذ هرگونه تصمیم درباره ولایات بایستی مبتنی بر شناسائیهای محلی و اطلاع دقیق بر کثرت و یا قلت جمعیت و قدرت و توانایی های مالی آن ولایات باشد.

 ساسانیان توجه بیشتری به آمار داشتند و امور مالی، کشاورزی و صنعتی و بازرگانی خود را بر اساس آمارها و اطلاعاتی که ماموران سرشماری جمع آوری می کردند، به انجام می رساندند. به گونه ای که در زمان خسرو انوشیروان، برای اخذ مالیات سرانه، ضمن انجام سرشماری نفوس، سن افراد و میزان ثروت آنها تعیین می شد و حتی میزان محصول درختانی مثل نخل، زیتون و تاک تعیین می گردید و بر اساس آن برای افرادی که سن آنها بین 20 تا 50 سال بود، مطابق ثروت و مکنتی که داشتند، مالیات تعیین و آگهی می گردید.

منبع : تاریخچه سرشماری نفوس در ایران، سید اکبر بدیع زادگان، مشاور مرکز آمار ایران

 

معرفی مشاهیر آمار

زندگينامه كوشي

 

اوگستن کوشي در 21 اوت سال 1789 در پاريس متولد شد. پدرش مردي مقدس و مادرش زني با تقوا بود. کوشي نزد پدر تعليم ديد؛ پدري که مقامهاي اداري بالايي را بر عهده داشت از جمله نخستين منشي مجلس سنا بود. خانواده کوشي در آرکوي در همسايگي لاپلاس و برتوله زندگي مي کردند. در سال 1800 که پدرش به سمت منشي مجلي سنا انتخاب شد اوگستن کوچک و فعال را همراه خود به آنجا برد. لاگرانژ متوجه استعداد او گرديده بود و به دوست خود لاپلاس گفته بود او روزي رياضي دان بزرگي خواهد شد و جاي همگي ما را خواهد گرفت. طولي نکشيد که کوشي در 15 سالگي جايزه بزرگ امپراطور را در ادبيات قديم برد. کوشي در سال 1805 به تحصيل در مدرسه پلي تکنيک و در سال 1807 در مدرسه پلها و راهها پرداخت و در همان سال با مقام شاگرد اولي فارغ التحصيل شد.

در سال 1813 به پاريس بازگشت و در سال 1815 موافقت کرد که (از طريق انتصاب) جاي گاسپار مونژ جمهوري خواه و طرفدار بناپارت را که اخراج شده بود بگيرد. از سال 1814 در مدرسه پلي تکنيک تدريس کرد و کرسيهاي ديگري را در دانشکده علوم و کولژ دو فرانس تصدي نمود. در سال 1817 و در سن 28 سالگي با آلوئيزدوبور، دختر (يا نوه) ناشر اکثر آثارش ازدواج کرد. پس از انقلاب در ژوئيه 1830 او نه تنها از ياد کردن سوگند وفاداري - که معنيش از دست دادن کرسي استادي بود - سرپيچيد بلکه جلاي وطن کرد و معلوم نيست که چرا اين کار را کرد. کوشي از سال 1820 تا 1830 تئوري توابع يک متغير موهومي را بنا نهاد و همين تئوري است که امروزه بزرگترين عنوان افتخار او محسوب مي شود. کوشي که کاتوليک مؤمني بود نقش عمده اي در مؤسسه خيريه کليسايي به عهده گرفت. شهرت او شهرت فردي متعصب، خودخواه و تنگ نظر بوده است. آبل او را ديوانه، بي نهايت کاتوليک و متعصب مي ناميد.

کوشي بر رياضيات تسلط نيافت بلکه رياضيات بر او مسلط شد. هر گاه فکري به ذهنش خطور مي کرد نمي توانست براي نشر آن لحظه اي انتظار بکشد پيش از آن که ماهنامه گزارشها به وجود آيد او مجله اي خصوصي بنام تمرين هاي رياضي بنيان نهاد که 12 شماره در يک سال آن را خود او با نامحتملترين موضوعات و نظم پر کرده بود. در کمتر از بيست سال ماهنامه گزارشها 589 يادداشت از او منتشر کرد و بسياري از نوشته هاي ديگر او به چاپ نرسيد. روي هم رفته او دست کم 7 کتاب و 800 مقاله انتشار داد. در نقل قول از ديگران او دقيقتر از رياضيدانان روزگار خود بود. بيشتر آثار او حکايت از شتابزدگي دارند اما نامرتب يا شلخته وار نوشته نشده اند. کوشي 16 مفهوم و قضيه فقط در مبحث کشساني دارد يعني تعداد مفاهيم و قضاياي او از تعدادي که نام رياضيدانان ديگر را بر خود دارند بيشتر است. همه آنها در شکل نهايي خود ساده و بنيادينند کتاب درسي وي به نام دوره تحليل رياضي که در سال 1821 منتشر شد تاثير نيرومندي بر معاصرانش گذاشت. وي معيارهاي همگرايي را کشف و بيان نمود و علامت جذر را به کار برد. قضيه لاگرانژ و قضيه باقيمانده خود را به اثبات رسانيد نخست از راه انتگرال و سپس به وسيله قضيه مقدار ميانگين که اندکي از حساب انتگرال کنار رفته بود. در کتاب پرآوازه او به نام حساب حدها (1831 - 1832) مسائل مربوط به همگرايي به مسائل مربوط به رشته هاي هندسي تحويل شده اند. وي مفهومي را که ما از تداوم يا پيوستگي داريم اختراع کرد.

کوشي بر خلاف گائوس که اکتشافات خود را پنهان مي داشت تمام اکتشافات خود را به آکادمي فرستاد. وي کسي بود که موفق شد اکتشافات گائوس را دو مرتبه کشف نمايد. کتاب او به نام نوشته اي در باره انتگرالهاي عين که بين دو حد موهومي گرفته شده اند و در سال 1825 منتشر شد گام بلندي بود به سوي آنچه اکنون قضيه انتگرال کوشي ناميده مي شود. او انتگرالها را در مسيرهاي اختياري در ميدان مختلط تعريف کرد و از طريق معادله هاي ديفرانسيل کوشي - ريمان به وسيله حساب تغييرات اين واقعيت را استنتاج نمود. محصول کار او قضيه باقيمانده در مورد قطبها بود که به وسيله پ.آ لوران بسط يافت. کوشي براي امتحان همگرايي رشته تواني خاص براي تابعهاي ضمني که به رشته مکانيک آسماني لاگرانژ موسوم بود، در سال 1827 روشي ابداع کرد. او از طريق اين کار فرمول انتگرال خود را از قضيه انتگرال خود استنتاج نمود. در سال 1846 مسيرهاي انتگرالگيري بسته اختياري را شناسانيد و قضيه انتگرال خود را به وسيله آنچه امروزه فرمول گرين ناميده مي شود به اثبات رسانيد. کوشي در سال 1822 ابزار اساسي رياضي نظريه کشساني را به وجود آورد (چيزي که عده اي آن را بزرگترين دستاورد او به شمار مي آورند). او معادله خود در باره تعادل صفحه کشسان را بر پايه نيرويي واحد يعني کشش يا فشار استوار کرد.

 

کردگارا

کردگارا !

احساس را زمن مگير که بنده ام به درگاهت با دلي خون ز بندگانت

و مرا رها مکن در اين دنياي مکر که دل آتش مي زنند و عاشق مي کشند

کردگارا !

مرا تنها مگذار.

دكتر علي شريعتي

 

 

پرسشنامه

 

پرسشنامه

 

پرسشنامه شامل دسته ای از پرسش هاست که برطبق اصول خاصی تدوین گردیده است و به صورت کتبی به افراد ارائه می شود و پاسخگو بر اساس تشخیص خود جواب ها را در آن می نویسد. هدف از ارائه پرسشنامه جمع آوری اطلاعات معین در مورد موضوعی مشخص است. بزرگ بودن گروه یا جامعه مورد مطالعه یکی از دلایل مهم برای استفاده از پرسش نامه است چرا كه امکان مطالعه نمونه های بزرگ را فراهم می آورد. کیفیت تنظیم پرسشنامه در به دست آمدن اطلاعات صحیح و درست و قابل تعمیم بسیار با اهمیت است.

بر اساس نحوه اجرای پرسش نامه و نیز نوع سوالات، می توان آنرا به دستجات متفاوت تقسیم نمود :

 

طبقه بندی بر اساس ماهیت پرسشنامه  :

پرسشنامه باز : در این نوع پرسشنامه با سوالات باز روبرو هستیم. در اینجا پاسخگو می تواند بدون محدودیت هر پاسخی را که مد نظرش باشد در مورد آن پرسش بنویسد و یا در آن زمینه توضیح دهد. در اینگونه سوالات، اطلاعات دقیق تر، کامل تر و دارای ارزش بیشتر هستند ولی طبقه بندی و نتیجه گیری از آنها مشکل تر و به تجربه زیاد نیازمند است.

پرسشنامه بسته : پرسش های بسته در این نوع پرسشنامه ارائه می شود. برای هر پرسش تعدادی گزینه و پاسخ انتخاب شده است که فرد پاسخ دهنده باید یکی از آنها را به عنوان پاسخ برگزیند. هریک از پاسخ ها به گونه ای تنظیم شده است که در عین منطقی بودن برای آن سوال از پاسخ مربوط به دیگر سوالات مجزاست. در این جا پاسخ ها را می توان به سرعت نوشت و تجزیه و تحلیل و طبقه بندی پاسخ ها نیز ساده تر است اما اطلاعات به دقت و کاملی پرسش نامه باز نیست.

 

طبقه بندی بر اساس نحوه اجرا :

پرسشنامه همراه با مصاحبه : این پرسشنامه همان مصاحبه انعطاف ناپذیر است که به صورت حضوری پرسشها از افراد پرسیده می شود و پاسخ ها را پرسشگر در برگه پرسشنامه وارد می کند.

پرسشنامه خود ایفا : پرسشنامه در اختیار فرد یا گروه قرار می گیرد و فرد به تنهائی و یا به صورت گروهی به پرسش ها پاسخ می دهند.

پرسشنامه پستی : پرسشنامه برای افراد از طریق پست ارسال می شود. فرد پس از تکمیل آنرا برای محقق عودت می دهد.

پرسشنامه الکترونیک : در این نوع از پرسشنامه که به تازگی موارد استفاده از آن گسترش یافته است، محقق با استفاده از شبکه های اطلاع رسانی و اینترنت، اقدام به ارسال پرسشنامه الکترونیک برای افراد می کند و افراد پاسخ ها را در همان پرسشنامه وارد و با پست الکترونیک برای محقق باز می گردانند. در برخی موارد ممکن است افراد نسخه ای از پرسشنامه را چاپ کرده و بعد از پاسخگوئی به شکل پستی باز گردانند.

 

نکات مهم در طراحی پرسشنامه :

        داشتن یک مقدمه رسا، جذاب و واضح در ابتدای پرسشنامه

        وجود پرسش های قابل فهم و خالی از ابهام

        خودداری از پرسش های طولانی و وقت گیر و دو پهلو

        خودداری از واژه ها و لغات نامأنوس و نامفهوم

        طراحی پرسشنامه زیبا و دور از کلمات زشت و زننده و تا جای ممکن دوستانه

        محدود بودن پرسش های زمینه ای

        قرار دادن پرسش های حساس و مهم در پایان پرسش نامه

        هر سوال فقط به یک موضوع اختصاص داشته باشد

        استفاده از پرسش های باز و بسته به همراه هم

        قرار دادن تمام پاسخ های ممکن برای پرسش های بسته

 

مزایای پرسشنامه

        عدم نیاز به شخص مصاحبه کننده، بنابراین عدم تاثیر وجود نظر شخصی

        ساده و ارزان

        سادگی طبقه بندی و تجزیه و تحلیل

        دقت بیشتر پاسخ ها بواسطه محرمانه ماندن افراد

        امکان انجام مطالعات بزرگ

        یکسان بودن شرایط در زمان تکمیل

 

معایب پرسشنامه

        عدم قابلیت استفاده برای بی سوادان

        درک نکردن مفهوم سوال

        امکان  ارائه تصویر کاذب توسط فرد از خود

        کاهش درصد پاسخ های رسیده در پرسشنامه پستی

 

در هنگام نوشتن پرسشنامه باید  دقت نمود تا ابتدا از پرسش های زمینه ای استفاده کرد و سپس به پرسش هائی که در زمینه موضوع طراحی شده اند، رسید.

 

خصوصیات یک پرسش

اعتبار صوری : بدین معنا که سئوال قادر به اندازه گیری موضوع مورد پرسش باشد. به تعبیر دیگر مقیاس اندازه گیری متغیر تحت مطالعه باشد.

انتظارِ دادن پاسخ : باید سوال طوری طرح شود که انتظار داشته باشیم پاسخگو، ‌جواب آنرا بداند.

روشن و صریح : سوال باید بدون ابهام باشد و تنها به یک مطلب اشاره کند.

بی آزار : به مسائل خصوصی افراد وارد نشود مگر با اجازه قبلی خود آنها.

منصفانه : دلالت بر معنا و مفهوم خاصی ننماید و آزمون را به موضع خاص نکشاند.

 

سنجش سوالات پرسشنامه از طریق طیف‎ بندی

برای سنجش عینی و دقیق متغیرهای کیفی باید از ابزاری دقیق‎تر و حساس‎تر استفاده نمود پس برای سنجش کیفیت یکی از راههای آن بصورت کمی آوردن آن می‎باشد که بصورت واحدهای قابل شمارش در آید پس برای سنجش پدیده‎ها و مفاهیم کیفی اجتماعی مقیاس‎ها یا طیف‎های (scales) متعددی وجود دارد.

 

مقایسه زوجی و مقایسه زوجی ناقص

در صورت زیاد بودن تقسیم وابسته یکی از قدیمی‎ترین شیوه‎های سنجش می‎باشد. از این نوع سنجش اغلب برای قضاوت و نگرش در مورد افراد به کار می‎رود. (مثال : قضاوت برای 3 استاد)

بدین ترتیب است که موردها را دوبه دو با هم مقایسه نموده و بعد، از هم ارجعیت قائل بشویم

مثلا  : A.B.C     A.B     A.C   B.C

این شیوه در آغاز اوائل قرن 19 بوسیله فشنر در آزمایشات فیزیک روانی درباره قدرت شنوائی افراد  برای بررسی دو صدای متفاوت بکار رفته و بعد لوئیز تورستن این روش را به طور گسترده در روانشناسی مورد استفاده قرار داد.

 

روش سنجش شمردن تعداد دفعات ارجحیت

A=               B=               C=

سنجش در مقیاس اسمی خواهد بود ولی او امروز در سطح فاصله‎ای می‎باشد.

 

طیف بوگاردوس

هدف از طیف بوگاردوس سنجش میزان فاصله اجتماعی گروهها می باشد و کاربرد این طیف در مواقعی است که مثلا دو گروه مختلف با دو فرهنگ و زبان متفاوت در کنار هم زندگی می کنند و یا در مواقعی که مردمی از ملیتهای گوناگون و با فاصله جغرافیائی در جریان روابطی متقابل قرار میگیرند (مثلا در سنجش نگرش به شغل/ طبقه اجتماعی/ گروههای مذهبی) این طیف بکار می رود. این طیف در یک مقیاس تر تیبی (تمایل کامل/ تمایل متوسط/ تا حدودی/ عدم تمایل) میزان تمایل یک گروه را نسبت به سایر گروهها می سنجد.

بوگاردوس برای هر یک از هفت نقطه روی طیف یک جمله اظهاری یا گویه در نظر گرفت. فرض بر این است که اگر کسی با گویه اول موافق باشد با گویه های دیگر نیز موافق است بوگاردوس در تحقیق خود هفت گویه را در نظر گرفته بود (ازدواج - دوست صمیمی – همسایه – همکار – هموطن – میهمان – اخراج).

این طیف کوششی بود که کیفیت ها را دقیقتر سنجیده و در سطح ترتیبی مورد سنجش قرار داد و نیز برای ترتیب ارجحیت می توان از مقایسه زوجی استفاده نمود.

از معایب این طیف می توان به قصور محقق در تدوین گویه ها، کم بودن گویه ها و فواصل نامتساوی گویه ها اشاره نمود.

 

طیف لیکرت

هدف این طیف اندازه گیری گرایش به یک موضوع بر اساس ارزشهای جامعه می باشد و کاربرد این طیف نیز در جهت بررسی گرایشها نسبت به مسئله سیاسی – اجتماعی و اقتصادی می باشد که در سطح ترتیبی نیز مورد سنجش قرار دارد.

گویه ها در این طیف حداقل 15 تا 30 گویه و بیشتر تدوین می شود.

در تدوین گویه ها باید سعی شود از گویه های بی تفاوت، بی ربط و ابهام آور جلو گیری شود. تعداد گویه هائی که گرایش مخالف و موافق دارند باید تقریبا به یک اندازه باشد و نیز طیفی که به پاسخگو داده می شود معمولا از 5 قسمت تشکیل شده است (کاملا موافقم - موافقم – تاحدودی – مخالفم – کاملا مخالفم) که براساس هدف و روش تحقیق می توان کلمات گویه ها را عوض نمود.

در تدوین گویه ها باید دقت شود تا گویه های بی تفاوت و بی ربط و ابهام آور حذف گردند. گویه مستقیما پس از تحقیقات مقدماتی پخش می شوند. پس بهتر است بعد از تدوین، پرسشنامه مقدماتی (pretest) حداقل با 30 نمونه گرفته شود تا بعد از بررسی کمی (روایی) و کیفی (اعتبار) آن گویه های ابهام انگیز حذف گردد.

 

طیف تورستن

ابتدا گویه ها را انتخاب کرده و بعد از داورانی خواسته می شود تا گویه ها را در 11 طیف تقسیم نمایند.

و ارزش طیف از مجموعه قضاوتهای داوران برای هر یک از گویه ها بدست می آید.

هدف از این طیف اندازه گیری گرایش به یک موضوع براساس ارزشهای جامعه توسط داوران می باشد.

این طیف نسبت به مقایسه زوجی از حجم کار کمتر و نسبت به بوکادوس از دقت بیشتری بر خوردار است.

برای بررسی اعتبار گویه ها باید به روش کمی و کیفی گویه های ابهام برانگیز را حذف کرد. بدین ترتیب که نمودار تجمعی آنرا کشیده و 50 درصد را میانه (چارک سوم) و 25درصد را چارک اول و 75 درصد را به عنوان چارک سوم مشخص نمود و عددهای آنها را مشخص کرد. که برای پیدا کردن گویه های مبهم می توان از فرمول ضریب ابهام استفاده نمود.

پس کمترین Qها را انتخاب كرده و بقیه را حذف می کنیم.

 

طیف گاتمن

هدف از این طیف تنظیم گویه ها بنحو کاملا تراکمی و انباشتی می باشد و این طیف به عنوان طیف میزان نگار در سطح اسمی (بلی /خیر –موافقم /مخالفم) می تواند گرایش به یک موضوع را براساس ارزشهای جامعه مبتنی بر آرای پاسخگویان نمرات گویه های تعیین شده را بسنجد. اگر پاسخگو به تمام گویه ها مثبت پاسخ دهد بالاترین نمره را می گیرد.

پس برای مشخص کردن ضریب بازنمائی می توان از یک منهای تعداد خطاها تقسیم بر تعداد پاسخگو ضربدر تعداد گویه ها استفاده کرد.

 

طیف آزگود (برش قطبین هفت گویه)

هدف از این طیف شناخت و اندازه گیری تمایز معنائی براساس معنا شناسی تفاوتی می باشد و کاربرد این طیف نیز در تداعی معانی یک یا دو محرک بر مبنای صفات متضاد و ترسیم رابطه تصویری بین محرک و صفات متضاد می باشد.

و سنجش این طیف نیز در سطح یک مقیاس تر تیبی (7 درجه ای) روشی است که مبتنی بر تداعی معانی که طی آن روابط تصویری دو موضوع بر اساس صفات متضاد در سطح مقیاس اسمی ترسیم می گردد و میزان تشابه به دو موضوع براساس نمرات بدست آمده از طریق ضریب همبستگی پیرسونr) ) محاسبه می شود و از شیوه های این طیف می توان به

1-     صفات دو قطبی

2-     مقایسه زوجی

3-     تحلیل عبارت

4-     تحلیل معنائی

اشاره نمود.

 

دانلود فایل PDF اين مقاله

كالايي به نام نظرسنجي

کالایی به نام نظرسنجی

 

اشاره :

نظرسنجی در ایران هیچگاه به طور ریشه ای به عنوان پدیده ای موثر در تحولات سیاسی – اجتماعی مورد بررسی قرار نگرفته و نگرش های غیرعلمی و غیرکارشناسانه به این موضوع دامن زده است. همچنین بهره مندی از نظر سنجی توسط بسیاری از مؤسسات غالباً محدود به زمان های خاصی مانند انتخابات بوده که بیشتر آنها نیز جنبه تبلیغاتی داشته است تا آگاهی و اطلاع رسانی.

از سوی دیگر نامشخص بودن متولی نظارت بر فعالیت های مؤسسات افکار سنجی و عدم تدوین قوانین به منظور ساماندهی به این موضوع، این سؤالات را در اذهان مردم بویژه نخبگان جامعه، سیاستمداران، پژوهشگران و ... مطرح کرده است که اصولاً نظرسنجی ها تا چه حد معتبر هستند؟ و کدام نظرسنجی با اعمال شیوه های علمی و بدور از غرض و تعصب ورزی یا اهداف تبلیغاتی انجام شده است؟ و بالاخره هدف نظرسنجی ها چیست : بازاریابی یا آگاه سازی؟

نوشتار حاضر با دیدگاهی نقادانه، تلاش می کند به اختصار اهمیت پدیده نظرسنجی و کارکردهای آن را در جامعه امروز ایران با اشاره به نظریات مرتون درباره کارکرد پدیده های اجتماعی و نیز نظریات مکتب فرانکفورت درباره صنعت فرهنگ تشریح نماید.

افکار عمومی و افکار سنجی :

زمانی که پل لازارسفلد در اوایل دهه 1940 یکی از نخستین نمونه های نظرسنجی را راجع به انتخابات ریاست جمهوری امریکا در بحبوحه جنگ جهانی دوم در قالب بررسی پیمایشی انجام داد، شاید کمتر کسی گسترش فزاینده مؤسسات نظرسنجی و افکارسنجی را در عصر حاضر پیش بینی می کرد. این در حالی است که امروزه نظرسنجی به عنوان عنصری مهم و تأثیرگذار در تحولات سیاسی – اجتماعی محسوب می شود و اقشار مختلف بویژه سیاستمداران و اقتصاددانان بیش از هر کسی بر تأثیرات آن وقوف و آگاهی دارند. آنچه در این خصوص بیش از هر چیز خودنمایی می کند، پیوند تنگاتنگ نظرسنجی با واژه هایی همچون بازار، صنعت و مانند آن است.

مؤسسات نظرسنجی در عصر حاضر، شباهت بسیاری با حجره های قدیمی پیدا کرده اند؛ اگر چه ظاهر آنها تفاوت های ملموسی با حجره ها دارد اما وقتی از کالایی به نام نظرسنجی سخن به میان می آید؛ باطن این مؤسسات افکار سنجی با فضای دکان ها و بازارهای دهه ها و حتی قرون گذشته با کمی تسامح یکی است.

گره خوردن فضای نظرسنجی با اقتصاد، پول و بازار برای نیل به قدرت، خواسته یا ناخواسته، آگاهانه یا ناآگاهانه، نظریات مکتب فرانکفورت و اندیشه های نقادانه آنها را راجع به صنعت فرهنگ یادآوری می کند. در این رابطه سوال اساسی و ابتدایی این است :

آیا نظرسنجی مهم است؟ و چرا؟

برای پاسخ به این سوال باید از افکار عمومی آغاز کنیم زیرا افکار سنجی یکی از شیوه های اثرگذاری بر افکار عمومی است؛ به عبارت دیگر تا از افکار و نظرات مردم آگاهی حاصل نشود توجه به افکار عمومی و مؤثر بودن آن معنایی نخواهد داشت. افکارسنجی، لازمه شناخت افکار عمومی و بررسی آن است. بر این اساس :

افکار سنجی مهم است زیرا افکار عمومی مهم است. به نظر هام، از آنجا که قدرت همواره در دست حکومت است، تنها حامی دولتمردان افکار عمومی است. افکار عمومی یا به قول روسو صدای مردم، تنها اراده عمومی است که می تواند دولت را هدایت کند و به گفته پاسکال ملکه جهان است. ماکیاولی نیز قدرت افکار عمومی و ملت را قویتر و نیرومندتر از هر قدرتی می داند و به قول ناپلئون بناپارت افکار عمومی مایه حفظ حکومت است. در جمع بندی این نظریات می توان افکار عمومی را برآیند گرایش ها و قضاوت های ذهن افراد یک واحد اجتماعی اعم از گروه، جمعیت، اجتماع یا جامعه نسبت به یک جریان، فرد، سازمان، رویداد، پدیده، حکومت یا ... دانست.

افکارسنجی عبارت است از اجرای اقدامات و تلاش های سازمان یافته برای نشان دادن عقاید مردم نسبت به یک موضوع، در یک محل خاص و در یک مقطع زمانی معین. برای آگاهی از افکار و عقاید مردم به دو شیوه عمل می شود :

1.     رجوع مستقیم به افکار عمومی که عمدتاً از طریق پرسشنامه و مصاحبه انجام می شود.

2.  رجوع غیرمستقیم که از طریق تحلیل محتوای پیام های مندرج در مطبوعات، پیام های رسیده به روابط عمومی سازمان و تحلیل برنامه های رادیو، تلویزیون، سخنرانی ها و ... انجام می گیرد.

بنابراین اگر نظرسنجی را بازتاب نظرات و افکار مردم راجع به یک موضوع یا رویداد سیاسی – اجتماعی از طریق بررسی های پیمایشی، تحلیل محتوا و مانند آن و انتشار نتایج این بررسی ها برای بهبود و اصلاح امور تلقی کنیم، این امر اقدامی بسیار پسندیده، مفید و البته ضروری است؛ ضرورتی که بنا به اعتقاد بسیاری از صاحبنظران با مشخصه های عصر مدرن مانند حق انتخاب و آزادی بیان و عقاید، عقلانیت و احترام به شهروندان جامعه پیوند می یابد. در این حالت نظرسنجی ها به حکومت کمک می کند تا تدابیر لازم را برای شهروندان جامعه با استفاده از نظرات و مشارکت آگاهانه آنها اتخاذ نماید.

در واقع با تکیه بر شناخت افکار عمومی است که می توان حوادث و یا رخدادها را در آینده پیش بینی کرد و نگرش های منفی را به حداقل آن کاهش داد. شناخت افکار عمومی از طریق سنجش نگرش، معمولاً از این فکر سرچشمه گرفته که حکومت ها باید احساسات و عقاید مردم را به حساب آورند.

بنابراین از این زاویه، نظرسنجی عاملی برای مشارکت و مشارکت ابزاری در جهت توسعه است. با این دیدگاه، کارکرد نظرسنجی یک کارکرد مثبت و مؤثر در فرایند مشارکت است که هم تعمیق باورهای افراد جامعه را مدنظر دارد و هم در ارتقای وجهه حکومت و مشروعیت مردمی آن به ایفای نقش می پردازد.

نکته دیگر، مشخصه نقادانه بودن و اصلاح سازی امور از طریق نظرسنجی قبل از هر گونه تصمیم گیری عجولانه با بهره مندی از تجربیات گذشته است.

اما اگر از دریچه نظریات مرتون، جامعه شناس معروف آمریکایی در خصوص کارکرد پدیده های اجتماعی به پدیده نظرسنجی بنگریم، دیدگاه مذکور، کارکرد آشکار نظرسنجی است در حالیکه پدیده های اجتماعی دارای کارکردهای پنهان نیز هستند که البته می تواند به سمت دژ کارکرد نیز سوق یابد؛ یعنی کارکرد نامطلوب پیدا کند. مثلاً کارکرد آشکار مدرسه، ارتقای سطح سواد و آگاهی افراد است اما کارکرد پنهان آن عدم پراکندگی دانش آموزان در محیط بیرونی یا ایجاد جمع های دوستانه در محیط مدرسه است.

 

دریافت فایل PDF اين مقاله