بخشی از اصول و مبانی علمی یک نظرسنجی

 

بخشی از اصول و مبانی علمی یک نظرسنجی

 

در مرحله اول باید به این نکته اشاره شود که چرا محققان ناچارند تا برای بررسی یک موضوع از یک نمونه به جای بررسی کل جامعه استفاده کنند. روشن است که بررسی نظرات کل جامعه هم هزینه زیادی را به دنبال دارد و هم زمان طولانی را می طلبد، از طرفی بعد از بررسی تعداد مشخصی از جامعه آماری با توجه به توزیع نرمال، در عمل ادامه تحقیق، بعد از این تعداد مشخص کاری بیهوده است چرا که نسبت نتایج بدست آمده تغییر معنی داری پیدا نکرده و این نسبت کم و بیش ثابت باقی می ماند، از اینرو تنها در موارد جمع آوری اطلاعات ملی، دولتها ناچارند تا اقدام به سرشماری کرده و تمام جامعه آماری مورد نظر را با مشخصات کامل بررسی نمایند، بر این اساس استفاده از نمونه امری علمی و منطقی است. مراحل یک تحقیق علوم انسانی را می توان بصورت زیر خلاصه نمود:

مرحله اول : تعیین هدف و یا تعریف دقیق مسله مورد نظر :

این قسمت معمولا باید پس از چند جلسه مشترک تیم تحقیق و سازمان درخواست کننده تحقیق بصورت علمی با توجه به تک تک متغیرهاي مورد نظر تعیین و تدوین شوند.

دوم : تعریف دقیق و کامل جامعه آماری بر اساس هدف یا اهداف تعیین شده :

باید در نظر داشت گاهی اوقات می توان جوامع آماری مختلفی را برای رسیدن به یک هدف بررسی نمود. بعنوان مثال برای اینکه میزان رضایت و یا عدم رضایت مصرف کنندگان محصول خانگی الف را تخمین بزنیم میتوانیم از نظرات جامعه تعمیرکاران آن محصول بعنوان کارشناسانی که با مصرف کنندگان آن محصول در تماس هستند استفاده نماییم و یا بطور مستقیم از خود جامعه مصرف کنندگان آن محصول نظرسنجی نماییم و یا اینکه هر دو جامعه را مورد بررسی قراردهیم، بر این اساس تعیین هدف یا مسله و پس از آن تعریف جامعه آماری، نقش سنگ بنای یک تحقیق را بازی می کند که اگر این سنگ کج گذاشته شود، رود تا ثریا دیوار کـج!

سوم : تعیین حجم نمونه و چگونگی نمونه برداری :

حجم نمونه در واقع سنگ دوم این بنا می باشد، این عدد با استفاده از فرمولهای آماری و بر اساس متغییرهای مشخصی (که تعریف آن از حوصله این بحث خارج است) در فرمول متناسب با تحقیق گذاشته شده و حجم نمونه محاسبه می شود بعنوان مثال یکی از این متغییرها مشخص می کند که عدد نمونه ما با چه میزان خطا امکان تعمیم دادن نتایج به کل جامعه آماری را برای ما فراهم می کند و همچنین بر همین اساس باید مشخص شود که از کدامیک از جداول استاندارد توزیع احتمال استفاده خواهد شد. باید اشاره شود که این جداول استاندارد آماری در همه تحقیقهای علمی در سراسر جهان استفاده می شوند، اما با محاسبه حجم نمونه و جمع آوری داده ها به اندازه نمونه امکان تعمیم نتایج به کل جامعه آماری وجود ندارد. بعنوان مثال اگر حجم نمونه 1000 باشد و ما 1000 نفر از مصرف کنندگان همان محصول خانگی الف را تنها در مناطق شمالی تهران مورد نظر سنجی قرار دهیم، نمی توانیم نتایج را به کل جامعه آماری مصرف کنندگان آن محصول در کل تهران تعمیم دهیم. بنابراین چگونگی پراکنده نمودن حجم نمونه در کل جامعه آماری خود مبحثی مهم و گاه پیچیده است که خطای احتمالی در آن می تواند نتایج را کلا زیر سوال ببرد! پس باید توجه داشت پس از تعیین حجم نمونه، انتخاب یک روش نمونه برداری مناسب خود امری کلیدی در تحقیق می باشد.

چهارم : طراحی پرسشنامه (البته این مرحله لزوما پس از مرحله سوم اجرا نمی شود) :

سبک و ادبیات طرح سوالات می تواند نتایج را کاملا تغییر دهد، بعنوان مثال چندی پیش در آمریکا نظر سنجی صورت گرفت با این سوال : «آیا با هدف صرفه جویی در مصرف بنزین با افزایش تدریجی بهای آن از پنج سنت تا پنجاه سنت موافقید؟»

65 درصد از پاسخ ها منفی بود. اما مدتی بعد نظر سنجی دیگری صورت گرفت با این سوال : «آیا بهتر است مردم آمریکا مجبور باشند به نفت و بنزین کشورهای خارجی وابسته باشند یا با افزایش تدریجی بهای بنزین مصرف آن را محدود تر کرد، شما بعنوان یک آمریکایی کدام را ترجیح می دهید؟» این بار 71 درصد از پاسخگوها با افزایش تدریجی بهای بنزین موافقت کرده بودند!!

بر این اساس طراحی پرسشنامه امریست که متخصصان خود را دارد و تنها پژوهشگران حرفه ای می توانند ابعاد مختلف یک سوال را ارزیابی کنند و یک سوال را بصورت خنثی و در راستای اهدف پروژه طراحی نمایند، از طرفی معمولا برای سوال های کلیدی سوال دیگری به شکل دیگری در داخل پرسشنامه گنجانده می شود تا از دریافت بدون انحراف پاسخ صحیح اطمینان حاصل شود، و نکته مهمتر بعدی اینست که پرسشنامه باید از نظر روایی و اعتبار، مورد سنجش قرار گیرد.

روایی پرسشنامه با بررسی کارشناسان فنی آن مبحت و همینطور اساتید روش تحقیق مورد سنجش و بررسی قرار می گیرد و اعتبار پرسشنامه هم باید با آزمون های آماری مشخصی مورد سنجش قرار بگیرد که تفسیر این آزمونها نیز مفصل تر از مبحث ما در این مطلب خلاصه شده است. اما بعنوان نمونه ذکر می کنيم که در این حوزه متغیرها و سوال ها تفکیک شده و با توجه به اهمیت هر متغییر، توان هرسوال برای پوشش دادن اهداف پژوهش مورد سنجش قرار می گیرد. یک مثال ساده اینکه در هیچ سوالی نباید دو متغییر همزمان مورد پرسش قرار گیرد. امری که در پرسشنامه اخیربي بي سي در سوال پنجم مورد توجه قرار نگرفته و اینگونه سوال شده است :

«آيا رسانه ها از حق آزادی بيان به درستی استفاده می کنند و با توجه به برخورداری از اين حق، آيا به فرهنگ و مذاهب مختلف احترام می گذارند؟»

همانطور که مشاهده می شود دو فاکتور مختلف در یک سوال گنجانده شده است :

1.     استفاده یا عدم استفاده از حق آزادی بیان 

2.     احترام و یا عدم احترام به فرهنگ و مذاهب مختلف

بنابراین این سوال اشکال تکنیکی داشته و از هم اکنون مشخص است که پاسخ های داده شده به این سوال مخدوش خواهند شد.

پنجم : پس از جمع آوری داده ها نوبت به چگونگی دسته بندی آنها و چگونگی تجزیه و تحلیل آنها می رسد که خود مبحثی مفصل تر از همه موارد فوق است، تمام مرحلی که تا اینجا بطور خلاصه بیان شدند مربوط به روشهای کمی در جمع آوری اطلاعات بودند روش های دیگر نیز وجود دارد که به آنها روشهای کیفی می گویند.

بر اساس توضیحات بالا نظر سنجی امریست سهل و ممتنع! سهل از این جهت که کل پروژه پژوهشی به ظاهر یک پرسشنامه است که پس از جمع آوری داده ها با این پرسشنامه، با چند نرم افزار گرافیکی می توان نمودارهای زیبا و رنگی از نتایج ارایه داد! اما ممتنع از این نظر که از مرحله تعریف هدف، تعیین نمونه، نمونه برداری، طراحی پرسشنامه، کدگذاری داده ها تا تجزیه و تحلیل اطلاعات باید از روشهای علمی مدونی استفاده نمود که بی توجهی به آنها در هر مرحله می تواند نتایج کل تحقیق را مخدوش و یا کلا بی اعتبار نماید که طی این مراحل تنها با تیمی خبره همراه با پژوهشگرانی علمی حرفه ای از رشته های مختلف امکان پذیر خواهد بود، در پایان لازم است به این نکته هم اشاره داشته باشيم که نظرسنجی های اینترنتی دارای مزایا و معایبی هستند، اما آنچه با قطعیت می توان گقت اینست که به هیچ وجه نمی توانند دارای دقت و اعتبار پژوهشهای میدانی باشند.

 

منبع :

وبلاگ نهیب سکوت 

دانلود فایل PDF اين مقاله

 

نظرسنجی از مردم تهران درباره شوخی

 

نظرسنجی از مردم تهران درباره شوخی

 

شوخی، دست مایه جدیدترین نظرسنجی تلفنی همکارانمان در مرکز تحقیقات و مطالعات رسانه‌ای مؤسسه همشهری است. این نظرسنجی حاصل جمع آوری پاسخ 1177نفر شهروند تهرانی است.

زحق توفيق خدمت خواستم، دل گفت پنهاني‌

چه توفيقي از اين بهتر كه خلقي را بخنداني‌

شوخی به معنای بی ادبی نیست. شوخی در شکل واقعی آن شیرین و نشاط آور است؛ مؤدبانه و محترمانه است؛ دارای ظرافت است و نکته سنجی. شوخی و مزاح به معنای به دیگری خندیدن نیست بلکه با هم خندیدن است.

مدیر طرح : سیامک کفایی

همکاران : شبنم چهره، زهرا ادریس آبادی، فریده درفشی، میترا زاغی، سمیه گایکانی

پيشگفتار

شوخى، سخنى است كه لبهاى شنونده را به لبخند باز كند و خنده حالتي مطبوع به روح انسان مى بخشد كه غالباً با آرامش اعصاب و راحتی ذهن، همراه است.

شوخ طبعى، خوشرويى و خوش سخنى را مى توان از ساده ترين راههاى شادى بخشى دانست. شوخى، روحها را شادمانه مى كند و با آفرينش لبخند، انسان و محيط اطراف را شادابى و خرمى مى بخشد. بذله‌گويي و مزاح يکي ديگر از مصاديق شادي و شادمانگي و حسن سلوك است. ولي بايد توجه داشت که در مواردي از جمله آفات زبان است که مانند ديگر آفات آن آثار سوء و خطرناکي را به دنبال دارد. مزاح و شوخ طبعي حد و مرزي مشخص شده دارد که اگر از آن حد تجاوز کند، آثار نامطلوبي به بار خواهد آورد. بنابراين انسان بايد زبانش را در اختيار خود بگيرد و مالک آن باشد و هنگام شوخي و مزاح، ابعاد مثبت و منفي آن را نیز در نظر بگيرد. در بعد منفي شوخي اگر شخصي در زندگي هميشه شوخي و بذله‌گويي کند، با افراط در مزاح به تدريج در برخورد با مسايل جدي نيز جدي نخواهد بود و کسي که در زندگي احساس مسووليت نکند نمي‌تواند به حال خود و جامعه مفيد باشد، چرا كه عادت شوخي و مزاح بر او غلبه مي‌کند و حس واقع بيني خود را از دست مي‌دهد و آن‌طور که بايد حقايق را درک نمي‌‌کند و ديگران نيز مطالب و گفته هاي او را جدي تلقي نمي‌کنند.
شوخي در برخي موارد، گفتاري غيراخلاقي است که در آن حرف ‌هاي زشت يا دروغي نهفته باشد و موجب اهانت و تحقير کسي شود و يا به مسخر‌گي بينجامد، چنين مزاحي نه تنها موجب شادماني کسي نمي‌شود بلکه روابط ميان افراد را تيره و خود فرد را خوار و زبون جلوه مي‌دهد.

شوخي در بعد مثبت خود، هدفش نشاندن لبخند بر لب‌ها و کاشتن بذر شادي در دل‌هاست که اغلب نکته‌هايي هم در آن وجود دارد. شادکردن ديگران خود يک هنر است البته بايد مراقب بود که براي شادکردن ديگران از استهزاء و شکستن شخصيت ديگري استفاده نشود که ‌اين خود يک گناه بزرگ محسوب مي شود. شوخ طبعي يك ويژگي شخصيتي است، برخي آدم ها در طول ساليان زندگي ارتباط خاصی با محیط برقرار میکنند و شوخ طبع بار مي آيند که اين مسئله باعث مي شود تا این افراد بهتر با مشكلاتشان كنار بيايند. شوخي سلامت جسمي را بهبود مي بخشد و باعث مقابله با خشم، افسردگي و استرس مي شود. شوخ طبعي همچنین مي تواند باعث عزت نفس شود و به كار آمدي افراد در موقعيت هاي حساس كمك مي كند. زیرا افراد شوخ طبع به جاي اينكه در مقابله با مشكلات دستپاچه شوند با مشكلات برخوردي مثبت دارند. روان شناسان، شوخ طبعي را يکي از ويژگي هاي مهم افراد سالم مي دانند. تحقيقات نشان مي دهد كه شوخ طبعي، فشار رواني را به ميزان قابل توجهي كاهش مي دهد. اشخاص شوخ طبع، در مقايسه با افراد جدی حالت هاي پرفشار (فشارروانی) را به طور متفاوت ارزيابي مي كنند.حس شوخ طبعي، منجر به پاسخ هايي مي شود كه با واكنش فشار رواني مغاير است. چهره خوشحال به خود گرفتن براي بوجود آوردن تغييراتي در سرعت ضربان قلب و ديگر واكنش هاي بدن در موقعيت هاي فشار رواني بسيار مؤثر است.

علم روان شناسی جدید شوخی را به انواع مختلفی تقسیم کرده است و معتقد است که همه ی انواع شوخ طبعی با سلامت روان رابطه ی مثبت ندارند. آن ها با روش های آماری که ذکر آن در این مقاله نمی گنجد چهار نوع شوخی را از هم جدا کردند :

1 - شوخ طبعی های پرخاشگرانه : این نوع شوخی به بهای تحقیر فرد مقابل موجب خندیدن دیگران یا شادی فرد شوخی کننده می شود. مثال ها فراوانند مثلا اینکه یک نفر عادت داشته باشد که به دیگران بگوید کودن یا گدا یا کلمات تحقیر کننده ی دیگری مثل این و البته همه ی این ها شوخی باشد!

2 - شوخ طبعی های خود کاهنده : در این نوع شوخی فرد شوخی کننده با تحقیر خود دیگران را می خنداند. مثلا این که یک فرد چاق خودش را همیشه به تانکر آب یا خرس تشبیه کند یا یک فرد با ثروت کمتر به فرد ثرتمندتری دائما بگوید"ما سگ شمام نیستیم" و ازین قبیل ...

3- شوخ طبعی های خودبزرگنمایانه : در این نوع شوخ طبعی فرد شوخی کننده بدون اینکه دیگران را تحقیر کند وضعیت خود را از واقعیت بالاتر نشان مي دهد. مثلا کسی خود را در رشته اش به شوخی از هم قطارها بالاتر بداند. این نوع شوخی ظریف مستلزم آن است که در حوزه ای شوخی شود که فرد مقابل در آن نیست. جلو هم کلاس خود را نمره اول دانستن احتمالا مستلزم تحقیر اوست. ولی جلو غیر هم کلاس نه!

4 - شوخ طبعی های پیوند دهنده : گفتن لطیفه یا کارهایی ازین دست که بدون اینکه کسی را ناراحت کند رابطه را شادتر می کند شوخ طبعی پیوند دهنده است.

روانشناسان به این نتیجه رسیده اند که شوخ طبعی های اول و دوم (پرخاشگرانه و خودکاهنده) با انواع مشکلات روان شناختی همبستگی دارد. به زبان ساده تر کسانی که بیشتر از این شوخی ها استفاده می کنند احتمالا از مشکلات روانی رنج می برند. همچنین شوخی های نوع سوم و چهارم (خود بزرگنمایانه و پیوند دهنده) با سلامت روان همبستگی مثبت دارد. یعنی افراد دارای روان سالم بیشتر از این دو نوع شوخی استفاده می کنند. مهم‌ترين ويژگي بشر بذله‌گويي و خوش‌طبعي او به شمار می آيد، زيرا با خنده همراه است و خنده يك پاسخ فيزيولوژيك به شوخ طبعي است. سایت اینترنتی مردمان برای شوخی و خنده فوایدی را قائل است که اهم آن را می توان به شرح ذیل خلاصه کرد :

1- خنده يك مكانيسم دفاعي و كنار آمدن با استرس، تحقير، خجالت زدگي و درد است.
2- خنده باعث افزايش سطح انرژي بدن می شود.

3-خنده باعث كاهش درد می شود.

4- خنده باعث بهبود كاركرد مغز می شود.

5- خنده باعث ماساژ دادن ارگان هاي شكمي و بهبود كاركرد آنها و تقويت عضلاتي كه ارگانهاي شكمي را در جاي خود نگه ميدارند می شود، همچنین افزايش و بهبود عمل جذب و هضم را ممکن می کند.

6- هنگام خنده فشار خون و سرعت ضربان قلب شما افزايش مي يابد. اما بلافاصله پس از اتمام خنده فشار خون كاهش مي يابد (كمتر از حد طبيعي).

7- خنده باعث تقويت سيستم ايمني مي شود. خنده سلولهاي T و b و گاما اينترفرون را افزايش مي دهد.

8- خنده ممكن است به سرفه و سكسكه بيانجامد كه باعث پاك شدن مجاري تنفسي از مخاط اضافي می شود.

9- خنده باعث افزايش ايمنوگلوبين A می شود كه از مجاري تنفسي در برابر ارگانيزم هاي بيماري زا دفاع ميكند.

10- خنديدن يك نوع فعاليت بدني هوازي است.100بار خنديدن معادل 15 دقيقه فعاليت با دوچرخه ثابت است. خنده باعث كاهش فشار خون، افزايش جريان خون در بدن و افزايش اكسيژن رساني در بدن می شود.

11- خنده باعث ورزش ديافراگم و عضلات شكم، تنفسي، صورت، پا و كمر می شود.

12- خنده با افزايش اكيسژن رساني باعث تسريع بهبود زخم ها می شود.

در دین مبین اسلام از شاد کردن ديگران و مومنان به عنوان يکي از ارزش‌هاي اخلاقي ياد شده است.
پيشوايان ديني ما به طور مطلق از مزاح نهي نکرده‌اند بلکه شوخ طبعي را به طور نسبي و در شرايط خاص ستوده اند و حتي خود آن بزرگواران گاهي مزاح کرده‌اند. چنان که رسول خدا صلي الله عليه و آله فرمود : «اني لامزح و لا اقول الا حقا»؛ من مزاح مي‌کنم ولي سخني جز حق نمي‌گويم.
همچنین رسول خدا مي‌فرمايد : «من سر مومنا فقد سرني و من سرني فقد سر الله» کسي که مومني را شاد کند، مرا شاد کرده و کسي که مرا شاد کند، خدا را شاد کرده است.

از يونس شيباني نیز چنین نقل است : «روزي امام صادق عليه‌السلام از من پرسيدند : در برخورد با يکديگر چقدر شوخي مي‌کنيد؟ گفتم : کم. حضرت ‌اين شيوه را نپسنديدند و فرمودند : «شوخي کردن جزو اخلاق نيکو به شمار مي‌آيد و وسيله‌اي است براي شاد کردن ديگران و روش پيامبر ‌اين بود که براي شاد کردن ديگران با آنان شوخي مي‌کرد». پس دعا به صفتي است که در مومن وجود دارد و خنده نيز بر چهره او نمايان است و او را زيبا مي‌سازد. البته در اینجا ذکر این نکته لازم به نظر می رسد که پیشوایان دینی ما همیشه با شوخی منفی مخالف بوده و پیروان خود را از این نوع شوخی نهی کرده اند که می توان در این ارتباط به موارد زیر که در سایت اینترنتی سلامت ایران آمده است اشاره کرد :

بنا بر حديثي از امام علي عليه‌السلام : مزاح نور ‌ايمان را از بين مي‌برد و همچنين باعث جري شدن مردم مي‌شود. و همچنين حديثي ديگر از امام صادق عليه‌السلام درباره مزاح منفي است که فرمودند : «لاتمازح فيجترا عليک»؛ شوخي مکن که روي مردم به تو باز مي‌شود.

‌اين حديث به جنبه منفي شوخي اشاره دارد که امام فرموده‌اند شوخي موجب اين مي‌شود که شرم ميان تو و مردم از بين برود و باعث بازشدن روي مردم نسبت به تو مي‌شود و همچنين يکي ديگر از جنبه‌هاي منفي شوخي، کم عقل شدن است. امام هادي عليه‌السلام مي‌فرمايد : «الهزل فکاهه السفهاء وصناعه الجهال»، هرزه گويي، شوخي افراد کم عقل و کار بي‌خردان است.

در پایان پس از این بررسی اجمالی در باره شوخی به ذکر این نکته بسنده می شود که : «بیایید با یکدیگر بخندیم نه به یکدیگر»

کلیات

تحقیق در این گزارش با به کارگیری نظرسنجي تلفني و بدست آوردن آمارها، پردازش و تحلیل علمی آنها، سعی شده است تا به چگونگي نقش والدين در تربيت فرزند از نظر پاسخگويان دست يافت. این گزارش حاصل جمع آوری پاسخ 1177نفر از مردم تهران به پرسشنامه تهيه شده توسط واحد نظرسنجی تلفني مركز مطالعات و تحقيقات رسانه اي موسسه همشهري است. اين افراد به صورت تصادفي و بر اساس مراجعه به فهرست شماره تلفن ها (از 22000000 الي 88999999) انتخاب شدند. در اين گزارش نظر كساني كه تمايل به پاسخگويي به تمام پرسش هاي تحقيق را داشته اند، منعكس شده است.

اهداف تحقيق

هدف کلی این تحقیق دستیابی به مجموعه اطلاعات و پاسخ هایی است که پاسخگويان در مورد شوخ طبعي در جامعه عنوان كرده اند.

روش نظرسنجي

در این پژوهش، از نظرات عامه مردم به صورت تلفني (نظرسنجي تلفني) به روش پيمايشي و نمونه گيري تصادفي استفاده شده است. عددهاي داخل جدول گرد شده است.

جامعه و نمونه

در اين تحقيق نمونه آماري شامل 1177 نفر از مردم تهران است. لازم به ذكر است كه از اين تعداد درصد 36 مرد و 64 درصد زن هستند.

زمان اجرای نظرسنجي

این نظرسنجی از تاريخ 30/10 تا 3/11/1386 توسط گروه نظرسنجي مركز مطالعات و تحقیقات رسانه های روزنامه همشهری انجام شده است.

پرسشنامه نظرسنجي

1. جنس

2. سن

3. تحصيلات

4. آيا شما شوخي را دوست داريد؟

5. شما معمولا شوخ طبع هستيد يا جدي؟

6. بعضي ها خودشون با همه شوخي مي كنند اما اگر با آن ها شوخي كنند ناراحت مي شوند؟

7. فكر مي كنيد ظرفيت شوخي شما بالاست؟

8. اگر وسط يك صحبت جدي شما، كسي شوخي كند شما چكار مي كنيد؟

9. مهمترين حسن شوخي چيست؟

10. مهمترين عيب شوخي چيست؟

11. فكر مي كنيد آقايان شوخ تر هستند يا خانم ها؟

12. آيا اطرافيان شما اغلب شوخ هستند يا جدي؟

13. فكر مي كنيد شوخ طبعي ذاتي است يا نه؟

چكيده

طرح نظرسنجي حاضر، ‌به منظور دست يافتن به نظر پاسخگويان در مورد شوخ طبعي به اجرا درآمد. يافته هاي اين طرح به قرار زير است :

64 درصد از پاسخگویان زن و 36 درصد مرد هستند.

18 درصد پاسخگويان در گروه سني 30 - 26 سال قرار دارند.

از ميان پاسخگويان، 43درصد داراي مدرك تحصيلي ديپلم بوده اند.

46 درصد از پاسخگويان، شوخي را دوست دارند.

36 درصد از پاسخگويان، شوخ طبع هستند.

66 درصد از پاسخگويان از شوخي ديگران ناراحت نمي شوند.

47 درصد از پاسخگويان ظرفيت شوخي خود را بالا ارزيابي كرده اند.

45 درصد از پاسخگويان از شوخي بي وقت ديگران ناراحت مي شوند.

59 درصد از پاسخگويان معتقدند كه شوخي باعث شادي و نشاط در زندگي مي شود.

44 درصد از پاسخگويان معتقدند كه شوخي باعث كدورت مي شود.

62 درصد از پاسخگويان گفته اند كه آقايان شوخ تر از خانم ها هستند.

48 درصد از پاسخگويان اطرافيان خود را شوخ مي دانند.

70 درصد از پاسخگويان فكر مي كنند كه شوخ طبعي ذاتي است.

 

منبع :

همشهري

روش هاي نظرسنجي در نمايشگاه

 

روش هاي نظرسنجي در نمايشگاه

 

نمايشگاه يك چيز زنده است. بايد با تغييراتي كه در بازار رخ مي دهد در ارتباط باشد. در اين راستا بايد مشخص كنيم كه آيا  به اهداف ايجاد يك بازار مؤثر براي غرفه داران و انجام فعاليت تجاري دست يافته ايم و در سمينارهاي خود تبادل اطلاعات انجام داده ايم يا خير.

پايه همه فروش ها تحقيق بازار است. اگر بنا باشد كه نمايشگاه براي غرفه داران خود توليد فروش كند آنگاه بايد غرفه داران و مخاطب خود را بشناسيد. بدان معنا كه بايد تحقيق بازار را انجام دهيد. اين تحقيق نه تنها شامل نظرسنجي هاي مخاطب و غرفه دار بلكه شامل جلسات بعد از نمايشگاه با كاركنان خود مي شود.

دغدغه شماره يك رضايت مشتري است. از اين رو برداشت هاي بازديدكننده بخش مهمي از مصاحبه هاي بيروني است كه در يك نمايشگاه صورت مي گيرند.  نظرسنجي مؤلفه مهم هر تكنيك بازاريابي است. هيچ بازاريابي در اجراي يك برنامه تبليغاتي يا روش فروش جديد به موفقيت دست نمي يابد مگر اين كه ميزان دستيابي به اهداف را نظرسنجي كند و آنچه راكه انجام داده و انجام نداده است بررسي نمايد. به همين ترتيب، مديراني كه نمايشگاه را يك واسطه نمايشگاهي تلقي مي كنند و مي خواهند با موفقيت آن را برگزار كنند و غرفه داران و بازديدكنندگان را راضي نگه دارند، بايد پيوسته از طريق روش هاي رسمي و غير رسمي ميزان پيشرفت و موفقيت خود را رديابي كنند.

اسكپ كوكس، معاون شركتExhibit  Surveys   كه در سومين دهه اجراي نظرسنجي هاي غرفه داران و بازديدكننده به موفقيت هاي شاياني دست يافته است، به چند مزيت اين نظرسنجي اشاره مي كند :" نظرسنجي ها كيفيت مخاطب را مستند مي كنند و مي توانند به مديران در فروش نمايشگاههاي خود كمك كنند، چه در برابر نمايشگاههاي ديگر رقابت كنند يا براي بودجه غرفه دار در رقابت باشند. نظرسنجي ها مي توانند به برآورد جنبه هاي خاص يك نمايشگاه كمك كنند، و نقاط قوت و ضعف آن را روشن سازند. و آنها مي توانند براي بررسي ايده ها جهت نمايشگاههاي آينده مفيد باشند، مثلا تغيير دادن ساعات بازديد."

اطلاعات حاصله از نظرسنجي ها در برنامه ريزي يك نمايشگاه، فروش و بهينه سازي آن بسيار باارزش هستند.  مثلا در يك نمايشگاه گردشگري، غرفه داران تامين كنندگان گردشگري هستند، از قبيل هتل ها، خطوط هواپيمايي، و عاملان تور. بازديدكنندگان اين نمايشگاه موسسات گردشگري هستند. اطلاعات حاصله از نظرسنجي براي اين نوع نمايشگاه بسياري از موارد را مشخص مي كند، از تسهيلات و شهرهاي مورد نظر براي اين نمايشگاهها، تاموقعيت مكاني غرفه هاي نوشيدني و غذايي. همچنين يكي از مواردي كه نظرسنجي هاي مخاطب روشن مي كند پست سازماني نماينده است زيرا غرفه داران مي خواهند بدانند كه آيا تصميم گيرندگان جذب شده اند يا خير.

نظرسنجي هاي بازديدكننده در نمايشگاههاي J & D  نيز اطلاعات باارزشي فراهم مي كنند. در عرض دو هفته بعد از هر نمايشگاه، غرفه داران يك گزارش بعد از نمايشگاه دريافت مي كنند كه حاوي نتايج نهايي است. اين گزارش تحليل جمعيت شناسي جامعي را از بازديدكنندگان ارائه مي دهد، از قبيل جنس، سن، وضعيت تأهل، تحصيلات و سطح درآمد، سرگرمي و طرح هاي خريد.

اين تحليل در نظر دارد تا به غرفه داران ثابت كند كه مخاطب صحيح حضور داشته است. اما همچنين در آگهي هاي پستي براي نمايشگاه بعدي نيز بكار مي رود، هم براي كمك به فروش فضاي نمايشگاه و هم كمك به غرفه داران جهت انطباق محصولات خود با مخاطب مناسب.

بخش اعظم اطلاعات حاصله از نظرسنجي ها وارد بروشورهاي نمايشگاه مي شوند و درصد بازديدكنندگان سال گذشته، تعداد صنايع مشاركت كننده، عناوين شغلي آنها و درصد علاقه آنها به گروههاي كالا كه در نمايشگاه ارائه شده بود، مشخص مي شود.

نظرسنجي هاي غرفه دار براي سنجش واكنش نسبت به تغييرات برنامه ريزي شده يا واقعي به كار مي رود. مثلا در يك نمايشگاه بين المللي، يك نظرسنجي علاقه غرفه داران را به بازارهاي خارجي مشحص مي كند. همچنين مديران نمايشگاه از نتايج نظرسنجي ها براي تحت فشار قرار دادن تامين كنندگان نمايشگاه استفاده مي كنند. اگر در مورد تسهيلات نمايشگاهي امتياز پاييني حاصل شود بايد با تامين كنندگان اين امكانات مذاكره شود.

بازخورد بازديدكننده در خصوص جلسات كنفرانس نيز مهم است و اغلب به نظرسنجي هاي بعد از نمايشگاه و فرم هايي كه در خود جلسات توزيع مي گردد، متوسل مي شود. اين اطلاعات بسيار مفيد هستند. بسياري از افرادي كه توسط مشاركت كنندگان پيشنهاد مي شوند در برنامه كنفرانس قرار مي گيرند يا حذف مي شوند.

به چه اطلاعاتي نياز داريد؟

به چه نوع اطلاعاتي در مورد بازديدكنندگان و غرفه داران نياز داريد و مي توانيد به دست بياوريد تا به اين اهداف مطلوب دست يابيد. نظرسنجي كيفيت مخاطب، اندازه شركت و سمت شغلي مراحل اوليه اساسي هستند. هرچند اين اطلاعات در فرم ثبت نام وجود دارند اما بايد همين سئوالات را در نظرسنجي خود انجام دهيم تا نتايج خود را به عنوان نمونه بازديدكنندگان تعبير كنيم. اين عمل به خصوص به عنوان يك بازبيني نيز حائز اهميت است تا مطمئن شويم مصاحبه شوندگان در محل به درستي نظرسنجي شده اند. حوزه هاي مورد علاقه، تاثير خريد و طرح هاي خريد نيز مواردي هستند كه مي توان از آنها سئوال كرد.

مديران نمايشگاههاي عمومي، ضمن پرسيدن سمت شغلي، بايد سن، جنسيت، وضعيت تاهل و ميزان تحصيلات نيز را جويا شوند. "تاثير خريد" را مي توان به درآمد خانوار يا فردي ترجمه كرد. حالت خريد و طرح هاي خريد نيز شاخص هاي كليدي هم براي اين گروه و هم بازديدكنندگان نمايشگاه بازرگاني هستند.

كوكس مي گويد :" ما سئوالاتي را پيشنهاد مي كنيم كه به فعاليت مخاطب مربوط مي شوند. مثلا تعداد ساعاتي كه در سالن نمايشگاهي در هر روز سپري مي كنند مقايسه اي با نمايشگاههاي ديگر به دست مي دهد  همچنين تراكم ترافيك را در سالن نمايشگاه مشخص مي كند."

اطلاعات ديگري كه مي تواند براي مديران نمايشگاه مفيد باشد نحوه آشنايي بازديدكنندگان با نمايشگاه است، تا وضعيت تبليغات، طول مسافتي كه طي كرده اند، يا شهر و منطقه مسكوني آنها را ارزيابي كنند و بدين ترتيب توزيع جغرافيايي مخاطب مشخص مي شود؛ چه مواردي از نمايشگاه را مي پسندند يا نمي پسندند و مايلند كه در آينده شاهد چه تغييراتي باشند- از جمله شركت هاي خاص يا گروههاي خاص محصول كه مايل به ديدن آنها هستند- بدين ترتيب ثمربخشي نمايشگاه مشخص مي شود و ايده هايي براي بهبود به دست مي آيد.

هرچند نظرسنجي بازديدكننده كيفيت مخاطب را مستند مي كند اما براي دريافت برداشت هاي غرفه داران از اين كيفيت نيز حائز اهميت است. كوكس خاطر نشان مي سازد كه اگر بين برداشت هاي غرفه داران و كيفيت واقعي مخاطب ناهمخواني و ناهمساني وجود داشته باشد بايد كاري انجام داد، شايد در تبليغات، مثلا اطلاعات لازم را براي آنها ارسال كرد. همچنين شما بايد بازخورد غرفه داران را درخصوص نوع افرادي كه مايلند در غرفه خود ببينند داشته باشيد. بار ديگر اگر بين اين بازديدكننده و مخاطب مورد نظر غرفه دار ناهمساني وجود داشته باشد، يك مشكل واقعي مطرح است.

همچنين شايد از غرفه داران خود سئوالاتي از اين قبيل را بپرسيد :  رضايت آنها از پيمانكاران نمايشگاه و خدمات مربوطه؛ دلايل آنها براي حضور در نمايشگاه؛ تصميم آنها براي مشاركت در نمايشگاه بعدي؛ و در صورت مشاركت، انتخاب فضاي بيشتر يا كمتر يا مشابه. همچنين برخي از سئوالات كليدي عبارتند از : تعداد مشتري حاصله، درصدي از اين مشتريان كه فعاليت تجاري جديد را مطرح مي كنند. اين اطلاعات براي ارتقا نمايشگاه به كار مي روند. همچنين مي توان از غرفه داران سئوال كرد كه در چه مجلاتي آگهي چاپ مي كنند تا مشخص شود چه مخاطبي خطاب قرار مي گيرد. حتي درباره ساعت بازديد نمايشگاه مي توان از آنها سئوال كرد و در صورت لزوم آن را تغيير داد.

نحوه انجام نظرسنجي

برخي از مديران نمايشگاه نظرسنجي هاي رسمي چاپي را غير ضروري مي دانند. پس اين سئوال مطرح مي شود كه براي نظرسنجي غرفه دار و بازديد كننده چه روشي از همه مناسب تر است.  يك نظرسنجي طي نمايشگاه يا بعد از آن؟ از طريق مصاحبه فردي يا پرسشنامه پستي يا تلفني ؟ ارسال نامه به هر نفر يا به يك نمونه؟ انجام نظرسنجي توسط خود شركت يا استخدام شركتي از بيرون؟

بسياري از مديران نمايشگاه ترجيج مي دهند با استفاده از روش شناخته شده "مديريت از طريق گشت زني" نظرسنجي غرفه داران را انجام دهند. گفتگو با غرفه داران بخش مهمي از فرايند نظرسنجي است. اگر مديران پشت ميز كار خود پنهان نشوند، اگر به سالن نمايشگاهي بيايند آنگاه متوجه مي شوند كه چه مي گذرد. از اين رو برخي از مديران انجام نظرسنجي رسمي غرفه دار را به طور مرتب ضروري نمي دانند. اما هرگاه لازم باشد كه كاري انجام دهند از پرسشنامه ها استفاده مي كنند زيرا به اين ترتيب مردم آزادانه تر پاسخ مي دهند. همچنين اگر نمايشگاه بسيار بزرگ باشد كه نتوانيد با هر كس صحبت كنيد به يك نظرسنجي نياز است. در برخي از موارد مديريت نمايشگاه در نشست تخصيص دهي غرفه، نظرات غرفه دار را جويا مي شود. ضمن اين كه تغييرات واقعي يا پيشنهادي را نظرسنجي مي كنند.

در مواردي نيز از يك روش نظرسنجي محافظ – دار استفاده مي شود : يك نظرسنجي از غرفه دار در محل بعلاوه پيگيري پستي. اين نظرسنجي، كه يك پرسشنامه شغلي است همراه با بولتن هاي غرفه دار در زمان برگزاري نمايشگاه به آنها ارائه مي شود. از غرفه داران خواسته مي شود تا فرم تكميل شده را طي نمايشگاه برگردانند. برخي از آنها اين كارت ها را برمي گردانند اما برخي نيز آن را گم مي كنند به همين جهت پيگيري پستي صورت مي گيرد. اما با اين روش80 درصد پاسخ به دست مي آيد.

نظرسنجي هاي هاي تلفني نيز يك انتخاب ديگر هستند. كوكس از آنها به خصوص براي اطلاعات فروش استفاده مي كند و اگر افراد در برابر ارائه حجم واقعي فروش خود مقاومت نشان دهند، كند و كاو بيشتري انجام مي دهد. مصاحبه كننده مي تواند از غرفه دار بخواهد تا در عوض، دامنه فروش را ارائه دهد. و در مواردي كه بعد از پايان نمايشگاه نظرسنجي ها براي غرفه داران پست مي شود مي توان افرادي را كه نظرات منفي ارائه داده اند به صورت تلفني پيگيري كرد.

كوكس چندين نكته را در ارسال پستي بعد از نمايشگاه و مصاحبه هاي در محل مطرح مي كند. او مي گويد :" مزيت اصلي مصاحبه هاي فردي زمان برگشت است. شما همراه با نتايج از نمايشگاه بيرون مي رويد. همچنين به شما امكان مي دهد تا هر گاه به پرس و جوي بيشتري نياز است سئوالات را بپرسيد. اما اگر پاسخ به سئوالات شما مستلزم آن است كه تمام نمايشگاه را ديده باشد آنگاه يك نظرسنجي پستي بهتر است. نظرسنجي پستي مي تواند مشروح تر نيز باشد- براي يك مصاحبه فردي بايد فهرستي از سئوالات نسبتا كوتاه داشته باشيد. و ارسال پستي هزينه كمتري دارد."

اكثر مديران نمايشگاه نظرسنجي هاي پستي را ترجيح مي دهند. به گفته مورر، مدير نمايشگاه "HazMat" بعد از نمايشگاه ديدگاه عيني تر به دست مي آيد. او به همه بازديدكنندگان خود كه در آخرين نمايشگاه HazMat تعدادشان 7467 نفر بودند، نظرسنجي پستي را ارسال كرد و 30 درصد پاسخ به دست آورد. اما با ضميمه كردن يك پاداش و جايزه مي توان به 50 درصد پاسخ رسيد- مثلا يك اسكناس يك دلاري. اكثر سئوالات چند گزينه اي هستند كه ساده ترين و مؤثرترين روش براي رسيدن به پاسخ است.

گاهي نظرسنجي مشاركت به يك نمونه از 1000 بازديد كننده از مجموع مثلا 13000 نفر محدود مي شود. همچنين عمدتا شامل پرسش هاي چند گزينه اي است. نرخ پاسخ هميشه بالاي 25 درصد است كه تا 50 درصد مي توان آن را افزايش داد.

پرسش هاي چند گزينه اي منجر به پاسخ هاي بيشتري مي شوند و همچنين راحت تر از سؤالات استدلالي و خلاقه جدول بندي مي شوند. اما اگر پاسخ را منحرف و مغرضانه سازد نبايد از آنها استفاده شود. پرسشهاي خلاقه براي كسب نظرات و توصيه ها مناسب تر هستند.

پاداش نقدي و فرم هايي كه به راحتي تكميل مي شوند پاسخ را افزايش مي دهند. اما در ضمن بسيار حائز اهميت است كه به موضوع مورد علاقه پاسخ دهندگان مربوط باشند. كوكس مي گويد : " اينها مردمي هستند كه زمان و پول خود را براي حضور صرف مي كنند. آنها به موردي علاقمندهستند و ما به موضوع مورد نظر آنها در نامه ضميمه اشاره مي كنيم". مثلا اين نامه شامل عبارتي چنين است : "اين نظرسنجي به مديريت نمايشگاه كمك خواهد كرد تا غرفه هاي مورد نظر شما را در آينده فراهم كند". در يك اقدام مؤثر مي توانيد پاكت بازگشت را ضميمه كنيد.

براي يك نمايشگاه عمومي، نظرسنجي هاي پستي واقعا گزينه مناسبي نيستند. تعداد آنها بيشمار است- در نمايشگاه بين المللي خودرو تورنتو سال 2003، حدود 000/220 بازديدكننده نظرسنجي شدند-  هيچ فهرست ثبت نامي وجود ندارد و اطلاعات چنداني از بازديدكنندگان به دست نمي آيد. از اين رو، روش رايج مصاحبه در محل است.

اما در سه نمايشگاه J & D، كه 000/15 تا 000/40 نفر بازديدكننده داشت، مديريت با پرسيدن نام، نشاني، و پاسخ به 11 سئوال توانست 90درصد از نظرسنجي هاي تكميل شده را جمع آوري كند. راز اين موفقيت چيست؟ اين نظرسنجي در پشت بليط ورودي است از اين رو بايد برگردانده شود. و تنها درصورتي كه فرم كامل باشد فرد مي تواند در قرعه كشي شركت كند. اين سطح پاسخ گويي بالا به غرفه داران تصوير بسيار صحيحي از مشاركت به دست مي دهد.

آيا به كمك نياز داريد؟

تصميم گيري در خصوص انجام نظر سنجي توسط خودتان يا استخدام شركتي بيروني، تا حدي به پيچيدگي نظرسنجي بستگي دارد. برخي از مديران نمايشگاه انجام  نظر سنجي يك صفحه اي را توسط خود شركت راحت تر تلقي مي كنند.

اما مورد ديگري نيز وجود دارد. هرچند مي توان اين نظرسنجي را شخصا انجام داد اما براي اعتباربخشي آن به يك شركت بيروني نياز است. اما اگر از شركت بيروني استفاده مي كنيد بسيار حائز اهميت است كه الزامات خود را مشخص كنيد و درباره نحوه نتايج ايده خود را ارائه دهيد. مدير يكي از نمايشگاهها برخي از اشتباهات آشكار را در نتايج نظرسنجي مخاطب در محل، مشخص كرد. در بازرسي عملكرد نظرسنجي معلوم شد كه مصاحبه كنندگان همه مصاحبه ها را در يك روز انجام داده اند و نه در دوره برگزاري نمايشگاه. از اين رو نتايج تحريف شده بود. وبر، مدير نمايشگاه IFT  علاوه بر نظرسنجي پستي دست به ابتكاري جديد زد. آنها از دستگاه راي گيري "نقطه نظر" استفاده كردند كه كنار درب ورودي نصب شده بود و آن را "موفقيت چشمگير" ناميدند. وي همراه با نظرسنجي هاي تكميل شده توسط 2600 نفر از 13000 بازديدكننده، طي مدت يك هفته، تحليل كاملي از داده ها دريافت كرد : پاسخ ها به 9 سئوال درباره برنامه تكنيكي.

مجموعه پاسخ ها بسيار مفيد بودند. او مي گويد : "ما هميشه در جلسه افتتاحيه يك سخنران صنعتي داريم. اما تحقيقات نشان مي دهند كه مردم سخنران انگيزشي مي خواهند- و اين چيزي بود كه بيش از همه دور از ذهنم بود". بديهي است كه در جلسه افتتاحيه سال بعد سخنران انگيزشي حضورداشت.

وبر معتقد است كه نام واقعي نظرسنجي، مشاركت را تشويق مي كرد. او مي گويد "مردم دوست دارند نظرات خود را ارائه دهند". پس در بالاي اين دستگاه تابلوي "نظرسنجي IFT" قرار گرفته بود.

اما طراحي ماشين نيز خود يك عامل موفقيت بود. اين دستگاه يك جعبه پلاستيكي ساده بود كه 10 دكمه بزرگ موزيكال داشت و به نوعي طراحي شده بود كه غيركامپيوتري به نظر برسد. وبر مي گويد : "ما نمي خواستيم كه با دستورالعمل هاي پيچيده مردم را دلسرد كنيم. پس بالاي دستگاه روي تابلو نوشته شده بود : براي شروع دكمه On  را فشار دهيد".

اما براي آگاهي از بازخورد و نظرات عرفه داران و بازديدكنندگان كار به همين جا ختم نمي شود. مديران نمايشگاه با غرفه داران و پيشگامان صنعت در سالن كنفرانس صحبت كردند تا نقطه نظرات آنها را جويا شوند.

سپس در پايان نمايشگاه، نشستي با كاركنان صورت مي گيرد كه طي آن هر كس گزارش نهايي فعاليت خود را ارائه ميدهد و پيشنهاداتي براي انجام بهتر امور مطرح مي سازد.

به گفته مورر، "هميشه چيزي وجود دارد كه مي توانيد آن را  تعديل كنيد". و آن بهينه سازي و توليد بهترين نمايشگاه است.

 

نويسنده : راينا اسكولينك

ماخذ : مجلهEXPO

دانلود فایل PDF اين مقاله

مناجات

الهي

الهي دانايي ده كه در راه بيافتم !

بينايي ده كه در چاه نيافتم !

بنماي ره كه رهنماينده تويي !

بگشاي در كه در گشاينده تويي !

من دست به هيچ دستگيري ندهم !  

جز تو  !

كه ايشان همه فانيند !

پاينده تويي !

 

سلامي دوباره

سلامي دوباره

 

سلامي به وسعت منحني نرمال!

با عرض تسليت به خاطر اربعين حسيني آبديت اين هفته رو تقديم مي كنيم به دوستداران علم آمار. اين هفته ما داريم تدارك يك طرح نظرسنجي در سطح دانشگاه لرستان رو از طرف انجمن علمي آمار مي بينيم. به عنوان دبير انجمن و مدير اين طرح، چون اولين كار نظرسنجي من و ديگر دوستان است، بايد اطلاعاتي در اين زمينه كسب مي كردم. پس اينطور شد كه دست به دامان منابع مختلف شدم و تونستم مطالب خوبي جمع آوري كنم. بد نيست شما هم اونا رو مطالعه كنيد.

بعد از اين مقدمه ي كوتاه بايد عرض كنم كه مطالبي كه براي اين هفته تدارك ديده شده همه پيرامون صنعت نظرسنجي است. در ضمن نسخه ي PDF اين مطالب هم آماده شده و مييتونيد اونا رو دانلود كنيد. در صورت استفاده از اين مطالب لطفا رعايت امانت را به جا بياوريد و ذكر منبع يادتون نره!

راستي تا يادم نرفته بايد بگم كه اين هفته يك نويسنده ي جديد به اين وبلاگ پيوسته. آقاي امين روشني از دوستان و هم كلاسي هاي خوب من در دانشگاهه كه عضو شوراي مركزي انجمن آمار هم هست. ورودش رو به دنياي صفر و يك خوش آمد ميگوييم و از اين به بعد از مطالب و نوشته هاش استفاده مي كنيم.

در آخر ميخوام دعوت كنم از هم كلاسي هاي خودم كه در انجام اين نظرسنجي به ما بپيوندندد.

 

صنعت نظرسنجی

 

صنعت نظرسنجی

 

«شيخ ما گفت : وحي آمد به موسي عليه السلام كه بني اسرائيل را بگو كه بهترين كس از ميانه خويش اختيار كنيد. هزار كس اختيار كردند وحي آمد كه از اين هزار بهترين اختيار كنيد. صد بدر كردند. وحي آمد كه ازين صد بهترين اختيار كنيد. ده اختيار كردند. وحي آمد كه ازين ده بهترين اختيار كنيد. سه اختيار كردند. وحي آمد ازين سه بهترين اختيار كنيد. يكي اختيار كردند. وحي آمد كه اين يگانه را بگوييد تا بدترين بني اسرائيل را بيارد. چهار روز مهلت خواست. و گرد برمي گشت. روز چهارم به كويي فرو مي شد. مردي را ديد كه به فساد و ناشايستگي معروف بود. و انواع فسق و فجور در او موجود، چنانكه در آن كار انگشت نماي گشته بود. خواست كه وي را ببرد. انديشه اي به دلش درآمد كه به ظاهر حكم نشايد كرد روا بود كه او را قدري و پايگاهي بود. به قول مردمان خطي به وي فرو نتوان كشيد. و به اين كه خلق مرا اختيار كردند، كه تو بهتري، غره نتوان گشت. چون هر چه كنم به گمان خواهد بود؛ اين گمان در حق خويش برم، بهتر. دستار درگردن خويش نهاد و آمد تا به نزد موسي. گفت : هر چند نگاه كردم هيچ كس را بدتر از خويشتن نمي بينم. وحي آمد به موسي كه اين مرد بهترين ايشان است، نه بدانكه طاعت او بيش است، ليكن بدانكه خويشتن را بدترين دانست». (اسرار التوحيد، دكتر شفيعي كدكني، 261ـ260)

تعريف پيمايش (Survey)

روشي براي جمع آوري اطلاعات که در آن از گروه خاصي از جمعيت خواسته مي شود تا به تعدادي سوالات مشخص جواب دهند.

چرا پيمايش :

1.     مطالعات تجربي براي پاسخگويي به سوالات پژوهشي علوم اجتماعي مناسب نيستند.

2.     پيمايشها انعطاف پذير، کارامد و تعميم پذيرند.

تاريخچه پيمايشها

 تا سال 1928، امريكا حدود 85 موسسه نظرسنجي داشت. يكي از معروف ترين  آنها، يك مجله سنجش افكار به اسم Literary Digest بود كه از سال 1916 منتشر مي شد و بين مردم به علت دقت بررسي هايش جا افتاده بود.

سال 1935 جورج گالوپ، موسسه افكار عمومي امريكا را راه انداخت كه اولين موسسه مستقل از مطبوعات به حساب مي آمد و به دنبال آن هم موسسه هاي كروسلي و پيمايش هاي فورچون تاسيس شدند. اين موسسه هاي جديد برخلاف Literary Digest به جاي اين كه سعي كنند نمونه هاي آماري شان را زيادتر كنند، سعي كردند پرسش نامه ها و آدم هاي طرف مصاحبه شان را طوري انتخاب كنند كه به برآورد درستي برسند.

بالاخره انتخابات سال 1936 تكليف اين دو روش را معلوم كرد : نتايج Literary Digest كه براي سنگ تمام گذاشتن، 10 ميليون برگه نظرسنجي منتشر كرده بود و دو ميليون نفر هم برايش جواب فرستاده بودند، 19 درصد خطا داشت، اما موسسه هايي كه بيشتر روي روش انتخاب نمونه ها (و نه تعداد آن ها) كار كرده بودند توانستند نتيجه را خيلي خوب پيش بيني كنند. اين قضيه باعث شد كه Literary Digest كلا بساط نظرسنجي اش را تعطيل كند و همه بدانند كه نظرسنجي بيشتر از تعداد نمونه ها به روش كار وابسته است.

ملاحظاتي در باب نظرسنجي

«نظرسنجي يا سنجش افكار عمومي كه با روش پيمايشي صورت مي گيرد، يكي از متداول ترين و پيشرفته ترين روش هاي تحقيق در علوم اجتماعي و يكي از اركان عمده مردم سالاري است؛ چه انعكاس مستمر افكار عمومي و ديدگاه هاي گروه هاي اجتماعي است كه نوعي مشاركت مستمر ولو غيرمستقيم عموم مردم و گروه هاي اجتماعي در قدرت سياسي (قانون گذاري و سياست گذاري) است.»(1)

اينكه نظرسنجي از اركان عمده مردم سالاري است، هم مي تواند مورد برداشت مثبت قرار گيرد و هم محمل برداشت منفي! مخصوصاً اگر نويسنده راه غلّو را در پيش گرفته اعلام كند كه اساساً نظرسنجي از عوامل مهم گسترش مردم سالاري است، آنگاه «قضيه» حساس تر هم خواهد شد!

پژوهشگر ديگري راجع به نظرسنجي مي گويد : «... بحث سنجش افكار هم دقيقاً همين وضع را دارد. خواندن گزارش ها و توجه به نتايج نظرسنجي ها امروزه بخشي از برنامه زندگي مسؤولان و مردم در جهان مدرن است و بايد در جامعه ايران نيز چنين باشد. در واقع، اهميت موضوع ايجاب مي كند كه توجه به يافته هاي نظرسنجي بخشي از زندگي مردم و مديران و قسمتي از برنامه تمام حوزه ها، به ويژه حوزه هاي سياسي و اجتماعي قرار گيرد. اين اتفاق خوب يعني همان علمي كردن و مدرن كردن جامعه، يعني اهميت دادن به دانش اجتماعي و اهميت دادن به اصلاح چيزي با عنوان تحقيقات اجتماعي. در اين دوره جديد، ما بايد شاهد اين رويداد فرخنده باشيم. ما هم چنان بايد به عنوان اعضاي جامعه مدرن ايران به خود بياييم. بكوشيم و اميدوار باشيم كه سنجش افكار سرانجام بتواند نقش خود را مانند عوامل ديگر ايفا كند ...» (2)

يعني نظرسنجي علاوه بر اينكه ركن عمده مردم سالاري و عامل مهم گسترش مردم سالاري است، از لوازم عمده مدرنيته هم است. بعلاوه نظرسنجي ابزاري است براي سنجش افكار و عقايد و گرايش ها و تمايلات و نيازها و تقاضاهاي مردم! لب لباب فن يا صنعت نظرسنجي، انتخاب نمونه، بررسي افراد نمونه، بهره گيري از قوانين آماري و رياضيات، تعميم ويژگيهاي افراد نمونه به كل افراد (جامعه) و بهره گيري از اين تعميم سازي ها!

همانگونه كه در فرآيند بالا ملاحظه مي كنيد، منشأ اين روش مستخرج از روش هاي علوم تجربي است و در اين ميان از همه متقدمتر منبعث از فيزيك! در فيزيك براي مطالعه في المثل حالت گازي ماده و يا براي مطالعه گاز اكسيژن از ميان گازها و يا براي بررسي ذره الكترون از ميان ذرات بنيادي و يا ... نمونه اي (كپسولي) از اين ماده را جدا و مورد بررسي قرار مي دهند! در اين كپسول افراد نمونه كاملاً مثل هم هستند و حتي شما نيازي نمي بينيد كه به آنها «شماره» بدهيد. پس ويژگي هاي مورد بررسي، براي تك تك و براي كل افراد جامعه آماري يكسان است و هيچ مغايرتي مشاهده نخواهيد كرد!

حال با بررسي افراد اين كپسول و استخراج ويژگي هاي عمومي آن، تعميم آن به ساير افراد جامعه و حتي به كل افراد اين نوع در سرتاسر هستي، كاري كاملاً علمي و به دور از هر گونه خطاي محاسباتي و حتي استنباطي است مگر در حد خطاهاي مجاز كه آنهم در قوانين علمي پيش بيني شده است!

آيا نمونه انساني هم مثل نمونه فيزيكي يا شيميايي يا مادي است؟ آيا افراد اين نمونه داراي ماهيت يكساني هستند كه منشأ ويژگي هاي يكساني گردد؛ حتي اگر در لحظه معين و در شرايط خاص و با مفروضات خاص داراي ماهيت خاصي باشند چه دليل قانع كننده اي وجود دارد كه در لحظات بعدي اين ماهيت مفروض با تحول جوهري مواجه نگردد و همه شرايط و مفروضات را بهم نريزد؟!

نمي خواهم بگويم حال كه چنين است، پس بررسي و شناسايي و شناخت اين حوزه از عالم را منتفي اعلام كنيم! نه! اما تعميم بي محابا و خلط قلمروهاي مختلف علوم و استفاده ساده سازي شده از ابزار و روش هاي متداول در يك حوزه و بكارگيري بدون رعايت شرايط و معيارهاي آن در حوزه هاي ديگر، موجب فراهم آوردن انبوهي از داده هاي توليدي خواهد گرديد كه اي بسا گمراهي هاي فراواني را در پي خواهد داشت!

در مقاله نظرسنجي درخصوص نظر سنجي ها، مي خوانيم!

«... لازار سفلد» ـ بنيان گذار نظرسنجي نوين ـ وقتي به ميدان سنجش قدم گذارد، كوله بار رياضي و آمار خود را آورد تا از آن در پژوهش هاي خود بهره وافر ببرد. او با پايه گذاري جامعه شناسي تجربي ـ كه در عين حال كيفي و نظري نيز هست ـ پلي ميان علوم اجتماعي و رياضيات بنا كرد و در برابر بينش سنتي پژوهش در علوم اجتماعي، افق هاي تازه اي گشود»

«هر چند با گذشت زمان، نظرسنجي جايگاه مناسبي در مطالعات افكار عمومي پيدا كرد، همواره با انتقادهاي متفاوتي نيز رو به رو بوده است. «بلومر» با قاطعيت ناتواني منطق نظرسنجي ها را در شناخت افكار عمومي به عنوان مفهوم ذهني، به باد سرزنش گرفت و «پير بور ديو» نيز انتقادهايش را متوجه مؤسسات نظرسنجي كرد كه برخلاف مؤسسات پژوهشي به تقاضاهاي دستوري و سفارشي پاسخ مي دهند.» (3)

همين اشاره اخير، بار ديگر آن برداشت سابق الذكر را، كه صنعت نظرسنجي يك الزام براي مدرنيته است، مورد تأكيد قرار مي دهد.! يعني «نظرسنجي» مثل بسياري از امور فني و صنعتي ديگر ذاتي زندگي اجتماعي نيست و فقط در شرايط خاصي از مراحل تحول اجتماعي مي تواند پيدا شود و در ساير مراحل نه!

اما دستوري و سفارشي بودن نظرسنجي، هر چند در ساير حوزه هاي علوم و فنون مخصوصاً در علوم كاربردي هم مصداق دارد، در علوم اجتماعي، به دليل امكان برداشت هاي مختلف و حتي متضاد، از آن از حساسيت خاصي برخوردار است! و اي بسا موجب دامن زدن به مناقشات اقشار و طبقات اجتماعي يك جامعه گردد؛ در حالي كه اگر نظرسنجي تنها و تنها يك روش علمي بود نتايج اعمال اين روش در حوزه هاي تحت مطالعه نمي بايست موجب اختلافات و مناقشات غيرعلمي منجمله سياسي ـ اجتماعي گروه ها مي گرديد.

حال كه ما به عنوان ذيلي از قافله پرطمطراق مدرنيته، در اين سر دنيا آروغ هم داستاني با جهان راقيه را مي زنيم و الزام داريم كه ابزار و لوازم اين «مرحله»را فراهم آوريم و البته يكي از اين الزامات بكار بردن نظرسنجي است، حداقل بپذيريم كه نظرسنجي :

«... با انجام يك بررسي ساده و سطحي با روش پرسشنامه مقدور نخواهد بود، بنابراين ورود به مرحله دوم، ضرورت مي يابد كه آن تراكم و استمرار سنجش افكار است، معمولاً در گزارش هاي به دست آمده آمار و ارقام كلي موردنظر مردم درباره موضوعاتي خاص يا كلي به دست مي آيد. صحت نظر مخاطبان، ميزان انطباق آن با داوري كارشناسي و تفسير علمي آن نيازمند پژوهش هاي مستمر ديگري است. بدين لحاظ تراكم سنجش افكار مي تواند محققان را به موضوعات و مسائل شفاف تري برساند ...» (4)

و اما نظرسنجي الكترونيكي

وقتي شما نظرسنجي را به عنوان يكي از لوازم زندگي مدرنيته پذيرفتيد، آنگاه پذيرش نظرسنجي الكترونيكي به جاي نظرسنجي پرسشنامه اي يا مصاحبه اي يا ... امري است عادي و طبيعي! منتها همانگونه كه شما از روال علمي و تحقيقاتي علوم اجتماعي، بنا به تقاضاي كارفرما، تنزل پيدا كرده دست به انجام امور دستوري و سفارشي مي زنيد و در اين فرآيند افراد «نمونه» براي پژوهش شما همانند اتم ها و واحدهاي ماده بيجان مي گردند، بي هيچ تمايزي و هويتي و ارجحيتي و ...، در نظرسنجي الكترونيكي صنعت نازل سازي و تقليل انسان به منازل فرو مرتبه دو چندان خواهد شد!

چنانچه در نظرسنجي غيرالكترونيكي، افراد نمونه، حداقل، اين دلخوشي را دارند كه «آدم» حساب شده و پرسشگري از جنس خود او به سراغش آمده وي را مشاور خود قرار داده، در نظرسنجي الكترونيكي، غول آهني به سراغ آدم مي رود!

خوشبختانه اين طرائف و ظرائف مورد توجه برخي محققان قرار گرفته است :

«پرسشگر را شايد بتوان تنها كسي دانست كه در فرآيند نظرسنجي با مردم رابطه مستقيم و رو در رو برقرار مي كند. به همين دليل، نحوه رفتار و برخورد پرسشگران و قضاوت و ارزيابي مردم درباره آن بسيار مهم است. مصاحبه در واقع يك نوع كنش متقابل بين پرسشگر و پاسخگوست و گرچه چارچوب آن تا حد زيادي به وسيله پرسشنامه تعيين مي شود، عموماً پاسخگويان ـ دست كم در آغاز ـ به پرسشگر بيشتر از وسيله او (پرسشنامه) توجه دارند. از اين رو، موافقت يا مخالفت آنها با مصاحبه در آغاز بيشتر تابع آن است كه پرسشگر تا چه حد بتواند نظر آنها را جلب كند.» (رفيع پور، 345، 1377)

«نخستين قضاوت درباره پرسشگر از قيافه ظاهري او شروع مي شود. ظاهر پرسشگر نبايد با انتظارات پاسخگو و ارزش هاي موردنظر او مغايرت داشته باشد؛ بنابراين ضروري است كه پرسشگران وضع ظاهري و لباس خود را هر بار با شرايط خاص جامعه مورد مطالعه وفق دهند. پس از قيافه ظاهري، عامل تعيين كننده ديگر، زبان يا طرز سخن و بيان پرسشگر است كه عيب يا هنر او را نمايان مي سازد.(همان، 347) پرسشگر بايد به گونه اي صحبت كند كه از يك سو مردم براحتي حرف هايش را بفهمند و از سوي ديگر، او را فردي مسلط بر موضوع مصاحبه و شايسته اين كار بدانند.

هم چنين پرسشگران بايد بدقت به حرف هاي پاسخگو توجه داشته باشند و طوري رفتار كنند كه پاسخگو تصور نكند اهميتي به حرف هايش داده نمي شود، يا اينكه اجازه ندارد تمام حرف هايش را بزند. در انتقال نظرات افراد به پرسشنامه نيز بايد دقت بسيار كرد، زيرا مردم هميشه نگران آند كه مبادا حرف هاي آنان درست به پرسشنامه منتقل نشود...» (5)

مگر اينكه تسليم شويم كه بالاخره الزام جامعه مدرنيته و جريان بنيان كن «نوسازي»، آنقدر«خط قرمز» هاي ساحت بشري را خواهد شكست كه سرانجام، انجام هر كاري در حوزه حرمت بشر مجاز خواهد شد تا مردم سالاري گسترش يابد و بحران هاي جامعه بشري پيش بيني شود و افكار و ارزشها و اعمال و هنجارهاي وي كنترل گردد تا ...

 

نویسنده :

فرامرز حق شناس

منابع:

1. چالش ها و چشم اندازهاي نظرسنجي در ايران، ص 35، مقاله نائبي

2. همان، ص 22، مقاله آزاد ارمكي

3. همان، ص 58، مقاله دغاقله، جنادله

4. همان، ص 11، مقاله آزاد ارمكي

5. همان، ص 60ـ61 ، مقاله دغاقله، جنادله

دانلود فايل PDF اين مقاله

تعریف و خاستگاه صنعت نظرسنجی

 

تعریف و خاستگاه صنعت  نظرسنجی

 

نظرسنجی مجموعه‌ای از اقدامات سازمان یافته و روش‌مند برای سنجش عقاید عمومی موجود در یک جامعه یا بخشی از آن است که نتایج آن مبین جهت‌گیری ذهنی روانی جامعه می باشد و از دستاوردهای حاصله از بکارگیری این اقدامات روش‌مند می توان برای توصیف وضعیت و بیان عوامل موثر بر شکل‌گیری نگرشهای عمومی و نیز ارتقاء کمی و کیفی جامعه یا سازمان استفاده نمود. نظرسنجی مجموعه‌ای از فنون، ابزارها، روش‌ها و تکنیک‌های رایج در پژوهشهای علوم رفتاری بویژه علوم اجتماعی، روان‌شناسی، علوم سیاسی است و از چارچوب‌ها و ابزارهای علومی مانند آمار و مدیریت نیز استفاده می‌کند. هدف اصلی از بکارگیری این مجموعه فنون سنجش ذهنیت‌ها، و گرایشها و جهت گیری های افکار و نظرات مردم، کارکنان یک سازمان و یا قشری از اجتماع است.

ویژگی  اصلی این تکنیک‌ها «علمی بودن و فنی بودن» آنهاست به این معنی که این روشها ابزاری مناسب و قابل اعتماد برای فهم و توصیف وضع موجود بشمار می‌آید. صحت و سلامت این ابزارها در طول زمان، بتدریج و با تلفیق ‌یافته‌های مهم علمی از حوزه علم آمار و علوم اجتماعی حاصل شده است و با تکرار مستمر این ابزارها و مقایسه نتایج آن با داده‌های واقعی ارتقاء یافته و دقائق و جزئیات آن روشن شده است.

در شرایط کنونی از این مجموع از فنون بعنوان «صنعت نظرسنجی» یاد می‌شود به این دلیل که اولاً این رشته از فعالیت بطور مستمر در جوامع در حال تکرار و تولید داده است. تکرار مکرر این فعالیت‌ها و تثبیت آن در جوامع مدرن آن را تبدیل به صنعت نموده است. از سوئی این صنعت بطور دائمی در حال تولید داده و اطلاعات است و همانند هر صنعت دیگر محصولات و خدمات استاندارد و یکسانی را تولید می‌نماید. این صنعت، هم چنین از خصلت فرایندی و تراکمی برخوردار است و فعالیت های آن به ترتیب و در یک فرایند (مانند خط تولید) انجام می‌پذیرد. بنابراین فن نظرسنجی را بدلیل حجم انبوه تولیدات (داده‌ها و اطلاعات)، ارائه محصولات استاندارد، یکسان و قابل قبول از نظر علمی و فرایندی بودن می‌توان تحت عنوان «صنعت نظرسنجی» تلقی کرد.

شکل‌گیری صنعت نظرسنجی به طور مشخص پس از طرح و تکوین اولیه روشهای پژوهشی و شیوه های سنجش درعلوم اجتماعی بوده است و از هنگامی هویت مستقلی یافت که محققان بتدریج بجای سرشماری از فنون نمونه‌گیری بهره‌ گرفته و بصورت سریع و متفاوتی از داده‌های آن در رابطه با امور جاری بهره می‌گرفتند. پس از آن و با استمداد از روشها و تکنیک‌های رایج در رشته‌های آمار این صنعت رشد و توسعه فراوانی پیدا کرد. با این حال و بطور اساسی رشد صنعت نظرسنجی محصول بکارگیری مستقیم یاغیر مستقیم آن در دو  حوزه ذیل می‌باشد :

1- درحوزه تحقیقات بازار (Marketing Research) : در اینجا مدیران و مالکان واحدهای تولیدی صنعتی و خدماتی به منظور بهبود امور فروش، ارتقاء تجارت و بازرگانی در واحد خود و افزایش مشتریان و مصرف‌کنندگان و نیز سنجش مستمر رضایت مصرف‌کنندگان به صنعت نظرسنجی روی آورند، که در نهایت تکامل و توسعه این فنون موجب ارتقاء دانش بازاریابی نیز گردید. می‌توان گفت صنعت نظرسنجی یکی از ابزارهای اصلی مهم تحقیقات بازاریابی و تجارت محسوب می‌شود و بدون آن شکل‌گیری این حوزه علمی امکان ‌ناپذیر می‌بود. نظرسنجی در این حوزه مجموعه ابزارها و فنونی را شامل می‌شد که داده‌های اساسی در خصوص وضعیت بازار، نگرش مصرف‌کنندگان به محصول و ابعاد مختلف آن (مانند قیمت، توزیع و ...) را تولید می‌کرد.

هم چنین به مدد نظرسنجی فعالیت‌های تبلیغی واحدهای صنعتی مورد ارزیابی قرار گرفت و میزان اثربخشی این تبلیغات مورد بررسی عینی، دقیق و تجربی قرار می‌گرفت.

2- در حوزه تحلیل رفتار انتخاباتی : بی‌شک ریشه صنعت نظرسنجی در بطن دموکراسی‌های غربی منشاء داشته زیرا رقابت سیاسی سالم و مشارکت عمومی احزاب و گروه ها بدون این ابزار به سختی میسر بوده است. نظرسنجی‌ها بویژه نظرسنجی‌های انتخاباتی ابزار قابل اعتماد برای پیش‌بینی رفتار شهروندان در انتخابات بوده، پایگاه اجتماعی احزاب و گروه‌ها را نشان می‌دهد و در نهایت ابزاری برای کشف فهم سلایق موجود در جامعه تلقی می‌شود. کارکرد غیرمستقیم این صنعت جهت‌دهی و سمت‌دهی به احزاب سیاسی است. همانگونه که می‌دانیم رقباء سیاسی در نظام‌های سیاسی باز و دموکراتیک علاقه جدی به سنجش میزان گرایش‌های عمومی به خود (یا رقباءشان) دارند. بنابراین نظرسنجی‌ها می‌تواند در این راستا موثر واقع شوند. سهم انتخابات در توسعه دانش نظرسنجی بویژه از این لحاظ است که از معدود نقاطی که می‌توان به ارزیابی میزان صحت و سقم داده‌های نظرسنجی پرداخت، انتخابات می‌باشد. چون در جریان انتخابات داده‌های واقعی (در روند رای دهی) بدست می‌آید که امکان تطبیق ومقایسه آن با داده‌های نظرسنجی میسر است. این فشار غیر مستقیم و فضای هنجاری موجب شده تا پژوهشگران عرصه نظرسنجی به اعمال هر چه بیشتر دقت های فنی در امور شخصی همت گماشته و همواره درصدد ارتقاء سطح دانش تخصصی خود در این عرصه بر آیند.

کارکردهای صنعت نظرسنجی

نظرسنجی بعنوان یک صنعت جدید محصول تحولات اقتصادی، اجتماعی، سیاسی و تجدد بوده و ابزاری مدرن برای اداره  و تمشیت جامعه جدید بطور کلی و سازمان‌های آن بطور خاص می‌باشد. باید گفت نظرسنجی بعنوان ابزار مدرن خاص جوامع مدرن است و با تحول و رشد جوامع و ورود عناصر مدرنیته بکارگیری آن نیز فزونی می‌گیرد. همانگونه که در فرایند تحولات جامعه ایرانی نیز می‌توان ملاحظه کرد به همراه رشد و توسعه سیاسی، اجتماعی و اقتصادی جامعه بتدریج نیاز به نظرسنجی و بکارگیری آن ضرورت می‌یابد. به همین قیاس در هرجا که مدیران و مسئولان و متولیان بخواهند به مقتضات شرایط جدید عمل نموده و تدابیر لازم را اتخاذ کنند، مجبورند به نظرسنجی روی آورند، حال چه برای افزایش تولید و محصول و رضایت مشتری باشد و چه بکارگیری نظرسنجی برای فهم پایگاه اجتماعی احزاب و رقباء سیاسی. در همین جا باید اضافه کرد تحولات اساسی پیش رو که مهمترین آن جهانی شدن (globalization) است به تدریج سازمان‌ها و دولت‌ها را مجبور به روی آوردن به صنعت نظرسنجی می‌نماید. چرا که جهانی شدن با ایجاد زمینه برای چرخش آزاد اطلاعات، ایده‌ها، کالاها، محصولات و حتی ارزشها، توانائی انتخاب و گزینش مردمان را افزایش می دهد. حال در این فضا تنها کسانی می‌توانند از این عرصه رقابت سر بلند بیرون آیند که ضمن شناخت دقیق سلیقه مخاطب، مصرف‌کننده، مشتری و یا شهروندان بتوانند گرایش‌های آن را تغییر داده و در جهت اهداف مورد نظر خود سامان دهند. بر این اساس مهمترین کارکردهای صنعت نظرسنجی را می‌توان به نحو ذیل مورد بررسی قرار داد :

الف) ماموریت‌ها و کارکردهای عام صنعت سنجش افکار

1.    دریافت وضعیت اجتماعی و فرهنگی جامعه مدرن (بنابراین نظرسنجی به اقتضاء جامعه مدرن است، از آنجا که این جوامع دائماً در حال تحول هستند).

2.       شناسائی افت و خیزها، نقاط بحرانی و حادثه خیز، حساسیتها، تنش‌ها، تناقض‌ها و شناسائی روندها.

3.    ارائه تصویر افکار عمومی (بنابراین سازمان سنجش افکار یک سازمان رسانه‌ای است که به تولید پیام‌هائی در زمینه افکار عمومی اشتغال دارد).

ب) کارکرد صنعت افکارسنجی در حوزه سازمان‌ها

1.    شناخت مخاطب ( یا شناخت محیط) : بررسی نیازها، علائق، اولویت‌ها، ذائقه ها و سلیقه‌های لایه لایه، متفاوت و متنوع مخاطبان، میزان تاثیرپذیری از سازمان، نگرش احساسی مخاطب نسبت به سازمان، که موجب  دو تاثیر می‌شود :

·         انطباق سازمان با محیط و مخاطب 

·         ایجاد تفاهم، مشتری مداری و توجه به ارباب رجوع و مشتریان

2.    الزام سازمان ها به پاسخگوئی و تقویت حسن مسئولیت اجتماعی در سازمان‌ها. نظرسنجی حس واکنش‌پذیری را در مدیران سازمان‌ها افزایش می‌دهد و موجب اجتماعی شدن سازمان می‌شود. همچنین موجب ارتقاء کیفیت خدمات سازمان می‌شود چون فرایندهای بازخوردی را تقویت می‌کند.

3.       تعیین و تدوین سیاستها و برنامه‌ها در سازمان‌ها (از طریق ایجاد مبانی لازم)

4.       ارزیابی پیامدها و نتایج سیاست‌ها و برنامه‌های اجراء شده

5.       تقویت بازاریابی، فروش، تجارت و فرایند حفظ مشتری در صنایع و خدمات

 ج) کارکردهای نظرسنجی در حوزه سیاست

ابزارهای رایج و سنتی فهم جهت‌گیری‌های عمومی و سیاسی مردم برای مقامات سیاسی در طول زمان و بر حسب مبانی ایدئولوژیک و گرایش‌های خاص حکومت‌ها و نیز میزان مشروعیت و مقبولیت عمومی آنها متفاوت بوده است. بر اساس بررسی اجمالی و تاریخی عملکرد، حکومت‌ها و نیز الگوی مسلط و قابل قبول آنها برای فهم جهت‌گیری‌های عمومی مردمانشان، می‌توان به چند الگو رایج در نظام‌های سیاسی مختلف اشاره کرد :

الگوی اول :

تعدادی از حکومت ها از اشکال مشارکت توده‌ای مانند تجمعات، راهپیمائی‌ها و مجامع رسمی و نیمه رسمی به عنوان دماسنج و جهت‌گیری عمومی مردم یاد می‌کنند. در این الگو مدیران و حکومت‌گران این گونه تجمعات را به له یا علیه خویش تفسیر می‌کنند و بر اساس آن جو تبلیغاتی خاص در راستای برجسته‌سازی و یا نادیده گرفتن آن بوجود می‌آورند. این روش در بسیاری از حکومت‌ها رایج بوده و هست و بعنوان ابزار شناخت ذهنیت جامعه مورد توجه قرار می‌گیرد. این الگو البته در ذات خود مشکلات دارد از آن جمله اینکه :

1.    این تجمعات می‌تواند سازمان یافته توسعه حکومت یا اپوزسیون و (یا رقباء) باشد و نمی‌تواند مبین جهت‌گیری عمومی  جامعه می‌باشد.

2.    این تجمعات غیر قابل تعمیم است چون بخشی از افراد جامعه که برانگیخته، تحریک و یا بسیج شده باشند در آن شرکت می‌کنند و فرصت یکسان برای حضور همگان در آن فراهم نیست.

3.       انگیزه‌ها و دلایل شرکت‌کنندگان در این مراسم را نمی‌توان به دقت دریافت و بر اساس ظاهر رفتارها نمی‌توان آنها را تحلیل کرد.

الگوی دوم :

فعالیت‌های رسانه‌ها، احزاب و نهادهای مدنی. شعارها و مضامین مورد پی‌گیری جریانات سیاسی و رسانه‌ای نیز نمی‌تواند گویای تقاضاهای واقعی و صحیح جامعه باشد. چرا که اين تحرکات عمدتاً بر اساس مبانی ایدئولوژیک گروهها، رسانه‌ها و یا منافع خاص آنها می‌باشد. بنابراین نمی‌تواند گویای جهت‌گیری واقعی و عینی مردم باشد احزاب و رقباء سیاسی سعی می‌کنند منویات خود را بر مردم تحمیل کنند و خود را نماینده عموم معرفی کنند. حتی در صورتی که این ادعا صحیح باشد، نمی‌توان این منشاء نسبت نمایندگی را مستمر و همواره در نظر داشت چون در بسیاری از مواقع گرایش‌های عمومی جامعه پس از مدتی بسرعت تغییر یافته و متحول می‌شوند.

بنابراین ادعای نمایندگی افکار عمومی از سوی احزاب و رسانه ها در صورت صحت اولیه آن، دائمی نیست. بر این اساس این ادعا صحیح، دقیق و کامل تلقی نمی شود.

الگوی سوم :

انتخابات، رفراندوم و مراجعه مستقیم به آراء عمومی. در نظام های سیاسی مدرن از روش‌های فوق برای کشف جهت‌گیری‌های عمومی بهره گرفته می‌شود که هر چند به اصول بنیادی دموکراسی نزدیک‌اند اما بنابه دلایل ذیل استفاده از این روش‌ها برای فهم جهت‌گیری عمومی مردم امکان‌پذیر نیست :

1.       تحول مستمر شرایط و ذهنیات جامعه که نیاز مستمر به تکرار این روشها را موجب شود.

2.       تعدد مسائل مهم که بایستی درباره آنها به آراء عمومی مراجعه کرد.

3.       هزینه‌ سرسام‌آور انتخابات و رفراندوم که موجب ایجاد فشار بر بودجه عمومی کشورها می‌شود.

4.    از لحاظ علمی به کارگیری این روشها غیر ضروری است (به همان دلایلی که سرشماری در بسیار مواقع غیر عقلانی است) لذا با توجه به مجموعه اشکالات و آسیب‌های وارده بر سه الگوی متداول فوق‌الذکر «به نظر می‌آید صنعت نظرسنجی کارآمدترین ابزار برای فهم نگرش‌های عمومی موجود در جامعه است». نظرسنجی بنا به دلایل ذیل مشخصاً جانشین بایسته‌ای برای الگوهای سه‌گانه فوق‌ می باشد.

محسنات، مزایا و ویژگی‌های ذاتی نظرسنجی

1ـ دقت علمی : نظرسنجی در نهایت در حوزه پژوهش‌های اجتماعی قرار می‌گیرد و بایستی از اصول و قواعد تخصصی آن پیروی ‌نماید. بنابراین رعایت کلیه ملاحظات فنی و تخصصی در تمامی مراحل آن ضروری است. این فعالیتها بایستی کاملاً بر اساس اصول پذیرفته شده، تخصصی و دانشگاهی  صورت گرفته، ضمن آنکه بدلیل رعایت سایر ویژگی‌های ذاتی در کار نظرسنجی رعایت اصل دقت علمی به سختی امکان‌پذیر می‌شود چرا که در سایر پژوهشها «زمان» بعنوان یک متغیر تحت کنترل است. شاخص اصلی دقت در نظرسنجی مقایسه آن با امر واقع و بیرونی است. به عبارتی بهترین ملاک ارزیابی میزان دقت، تطابق نتایج و نظرسنجی، داده‌های واقعی و عینی است.

در هر حال یک ویژگی‌ اصلی نظرسنجی‌ها بکارگیری به روز‌ترین، کارآمدترین و متناسب‌ترین تکنیک‌ها درهر حوزه می‌باشد تا گویای تمام نمای واقعیت باشد.

2ـ سرعت : معمولاً مدیران ارشد، مسئولان سازمان‌ها، رسانه‌ها، افکار عمومی به فوریت نیازمند اطلاعات و داده‌ها و گزارش‌های نظرسنجی هستند. بنابراین مؤسسات و محققان نظرسنجی باید به سرعت به این نیاز پاسخ دهند. برخلاف سایر پژوهشهای علوم انسانی که رعایت زمان در آن ضرورت ندارد. در نظرسنجی ها رعایت این اصل ضرورت دارد، زیرا چه بسا طولانی شدن یا به تاخیر افتادن در ارائه و انتشار نتایج موجب بی‌تاثیر شدن آنها می‌شود.

3ـ هزینه : انتظار بر آن است که موسسات نظرسنجی طرح‌های خود را با کمترین هزینه انجام دهند چرا که این طرح‌ها نیازمند مطالعات اکتشافی وسیع هستند ضمن آنکه بدلیل ایجاد سازمان تخصصی، بسیاری از هزینه‌های سربار ایجاد نمی شوند.

4ـ اصل محرومیت : چون داده‌ها بویژه داده‌های تجاری و بازرگانی‌ یا انتخاباتی مبنای رقابت بشمار می‌آیند مؤسسات باید داده‌ها را انحصاراً در اختیار کارفرما قرار دهند. در سایر موضوعات نیز نباید داده‌ها را براحتی منتشر کرد زیرا چه بسا موجب تضعیف موقعیت و مدیریت یک سازمان در افکار عمومی می‌شود. هم چنین عدم سوگیری سیاسی سازمانی نیز ضرورت انکارناپذیر تلقی می‌شود.

5ـ فراگیری ملی : برای رعایت اصلی تعمیم در پروژه های نظرسنجی این سازمان‌ها باید بتوانند طرح‌های نمونه‌گیری در سطح ملی را اجرا کند و از خلال آن بتواند از تمامی مراکز استانها، شهرستانها و روستاها داده گردآوری کند.

فرایند یا مراحل اجرا

فرایند تولید یک گزارش نظرسنجی شباهت فراوانی با فرایند اجرا یک طرح پیمایشی Survey در علوم اجتماعی دارد و بایستی تمامی آن مراحل و با همان دقت‌ها و ملاحظات اجرا شود. با این وجود بنا به شرایط و ویزگی‌های خاص حاکم بر طرح‌های نظرسنجی ملاحظات و نکات ویژه‌ای در هر مرحله از اجرای  طرح نظرسنجی وجود دارد که رعایت آن‌ها ضروری می‌نماید. با تذکر این نکته که کاربرد نظرسنجی‌ها در دو حوزه مشخص ذیل، به لحاظ تکنیکی، قابل بررسی است این فرایند قابل ارائه است :

1-   نظرسنجی بعنوان بخشی از یک طرح پیمایشی یامطالعاتی وسیع‌تر. برای مثال در طرح‌های مطالعات اقتصادی و اجتماعی شهرسازی، نظرسنجی بخشی از یک طرح بزرگ‌تر است که داده‌های اساسی یا جانبی را برای سایر بخش‌های پروژه فراهم می‌آورد.

2-   نظرسنجی بعنوان یک فعالیت مستقل پژوهشی. در اینجا نفس داده‌ها و یافته‌های طرح نظرسنجی مورد نیاز کارفرما یا موسسه نظرسنجی است.

با این مقدمه فرایند عملی و علمی اجرا یک طرح نظرسنجی به قرار ذیل است :

مرحله اول :

یک طرح نظرسنجی معمولاً با وضعیتهای ذیل آغاز می‌شود :

1.       وقوع یک حادثه یا رویداد سیاسی، اجتماعی، ورزشی، اقتصادی یا طبیعی.

2.       تهیه یک شرح خدمات مدون و تعریف شده به پیشنهاد کارفرما یا بوسیله سازمان نظرسنجی.

3.       اجرا مکرر (پانل) موضوعات قبلی برای مثال در انتخابات (برای مقایسه داده‌های گذشته با داده‌های جدید).

4.       تهیه سؤالات با مجوزهای مشخص پژوهشی (مانند سایر طرح‌های پیمایشی).

5.    بیان یک نقطه ضعف، بحران و یا آسیب اجتماعی سیاسی که بایستی با نظرسنجی آن را مطرح نموده و به آن دامن زد تا موجی در افکار عمومی جامعه یا مسئولین بوجود آید.

6.    یکی از نکات مهم در اجرای طرح نظرسنجی انتخاب موضوعی است که قابلیت نظرسنجی داشته باشد. باید گفت هر موضوعی هنگامی قابل نظرسنجی می‌شود که افکار عمومی درباره آن سوگیری و جهت‌گیری خاص داشته باشد وگرنه افکار عمومی  نمی‌تواند درباره موضوعی که هنوز درباره آن در محافل عمومی یا خصوصی گفتگوئی و مباحثی در نگرفته است، قضاوت داشته باشد چه رسد به آنکه قابل سنجش هم شده باشد.

مرحله دوم : مطالعات اکتشافی

هر چند در نگاه نخست طرح نظرسنجی فاقد عمق و جهات تحلیلی در نظر گرفته می‌شود اما در هر حال محققان نظرسنجی بایستی سریعاً و در فرصت کوتاه تمامی ادبیات، تئوری‌ها و رویکردهای موجود را بررسی نموده و به ویژه پرسشنامه‌ها و ابزارهای موجود را که برای سنجش مفهوم یا متغیرهای تحت بررسی تهیه شده‌اند مورد بررسی قرار دهند و بتدریج تعریف عملیاتی و شاخص‌های قابل بررسی را مشخص نمایند.

نکته حائز اهمیت دراینجا توجه به تفاوت های طرح پیمایشی بطورکلی با طرح نظرسنجی است که در این رابطه توجه به مسائل ذیل ضرورت دارد.

1.    نظرسنجی‌ها، ماهیتاً یکی از انواع طرح‌های پیمایشی است که باید از قالب‌های آن پیروی کند. بنابراین مرز مشخصی بین این دو حوزه وجود ندارد.

2.    در نظرسنجی‌ها کمتر نکات تبیینی مورد توجه قرار می‌گیرد و هدف عمده ارائه توصیفی از نگرش‌های موجود است. بنابراین مدل تئوریک یا چارچوب نظری در طرح‌های نظرسنجی ضرورت ندارد.

3.    در نظرسنجی، هدف سنجش عقاید و افکار و نظرات است. در حالیکه در مطالعات پیمایشی امکان استفاده از داده‌های ثانویه نیز وجود دارد. همچنین متغیرهای ساختاری نیز کمتر در مطالعات نظرسنجی دخالت داده می‌شوند.

4.       عامل زمان و سرعت در نظرسنجی اصل غالب است.

5.    در نظرسنجی ها مرور تئوری‌ها و ادبیات موجود ضرورت ندارد. بلکه هدف نهائی تهیه یک  ابزار استاندارد است هر چند این خود متکی بر مطالعات عمیق اولیه است. بر همین منوال در نظرسنجی طرح فرضیات ضرورت ندارد. هر چند محققان یک خط فکری معین را دنبال می‌نمایند.

مرحله سوم : تهیه متغیرها و شاخص‌ها

محقق نظرسنجی باید بلافاصله و بر اساس مطالعات اولیه، نیاز سفارش دهنده و متقاضیان موجود (سیاسی، اجتماعی و ...) جدول متغیرها و شاخص‌ها را ترسیم نموده و به توافق در خصوص آن نائل آید. دقت در تفکیک دامنه متغیرها از همدیگر و پرهیز از تداخل آنها ضرورت دارد. در طرح‌های نظرسنجی بجای مدل تئوریک ارائه یک مدل مفهومی که مشتمل بر تمامی متغیرها و شاخص‌های مربوطه باشد ضرورت دارد.

مرحله چهارم : طراحی پرسشنامه اولیه

تهیه ابراز سنجش مهمترین مرحله یک طرح نظرسنجی است. در اینجا رعایت اصول کلی طراحی پرسشنامه حائز اهمیت است. در پرسشنامه سؤالات هر چند متغیر باید جداگانه در نظر گرفته شوند. سؤالات طیف‌گونه، گویه‌ای و مستقیم و نیز سؤالات زمینه‌ای یا خصیصه‌ای باید مشخص شوند. بر حسب نوع سؤالات، گزینه‌ها یا پاسخ‌های بسته و باز مشخص شوند. ترتیب سؤالات با دقت بررسی شود. مقدمه اعتماد برانگیز و نیز گویا تهیه شود. پرسش‌ها مشخص شود و لحن سؤالات بر اساس اینکه آیا مصاحبه توسط پرسشگر صورت می گیرد یا اینکه پاسخگو راست جواب می‌دهد، طراحی شود. دقت در مسائل جانبی مانند کدگذاری، انتخاب قلم‌ها، طراحی صفحات و نحوه حروف‌چینی نیز ملاحظات اساسی در این مرحله بشمار می‌آیند. سؤالات پرسشنامه نظرسنجی باید روشن، شفاف و واضح باشد.

مرحله پنجم : آزمون پرسشنامه

مانند هر ابزار دیگر پرسشنامه اولیه باید در یک جامعه محدود با حجم حداقل 30 پاسخگو آزمون شود تا میزان روائی و اعتبار تک تک سوالات و کلیت پرسشنامه ارزیابی گردد. علاوه بر آزمون‌های آماری مهم و رایجی مثل آلفای کرونباخ و تحلیل عاملی، باید از پرسشگران در این مرحله از کار درخواست کرد پیرامون نکات ذیل به تیم محقق گزارش دهند :

1.       تمایل پاسخگویان به مشارکت در مصاحبه چقدر است؟

2.       سوالات دشوار پرسشنامه کدامند؟

3.       سوالات حساس از نظر پاسخگو کدامند؟

4.       با توجه به حجم پرسشنامه میزان خسته‌کنندگی پرسشنامه چقدر است؟

5.    زمان تکمیل پرسشنامه چقدر طول می کشد؟ (این موضوع در تعیین حجم پرسشنامه و برنامه‌ریزی برای مرحله پرسشگری و تقسیم زمان کار پرسشگران مهم است).

6.       آیا پرسش‌ها در پرسشنامه بجا انتخاب شده‌اند؟

بر اساس تحلیل آماری که برای بررسی اعتبار پرسشنامه بدست آمده و نیز قضاوت داوران ( معمولاً سایر محققان و یا کارشناسان سازمان سفارش دهنده) و نیز گزارشات کتبی و شفاهی پرسشگران، تیم تحقیق در این مرحله پرسشنامه را اصلاح و آماده اجراء می‌نماید.

مرحله ششم : تهیه طرح یا چارچوب نمونه‌گیری

یکی از فرایندهای اصلی هر طرح نظرسنجی تهیه چارچوب نمونه‌گیری است. دراین طرح بایستی نکات ذیل با دقت و وسواس مورد توجه قرار گیرد :

1.       تعریف و حدود جامعه آماری تحقیق (از حیث قشر، شغل، دامنه سنی، سرپرست خانوار بودن یا نبودن، محل سکونت و ...)

2.    تعیین واریانس متغیر یا متغیرهای اصلی تحقیق بر اساس برآورد ذهنی، مطالعات قبلی و یا یافته‌های به دست آمده در مرحله تست پرسشنامه

3.       میزان (درصد) خطای پذیرفته شده

4.       فرمول آماری انتخاب شده برای نمونه‌گیری (معمولاً از فرمول کوکران استفاده می‌شود)

5.       حجم نمونه

6.       شیوه نمونه‌گیری انتخاب شده

7.       پارامتر جانبی بودجه و اعتبارات کلی طرح که در تعیین حجم نمونه مؤثرند.

8.       پارامتر جانبی سرعت که در تعیین حجم نمونه مؤثرند.

9.       پارامتر دسترسی به پاسخگو و نحوه و امکان دسترسی به پاسخگو

10.   نحوه انتخاب پاسخگو (در یک خانواده یا گروه) که معمولاً بر اساس جدول شطرنجی صورت می‌پذیرد.

11.  نحوه توزیع نمونه در شهرها یا روستاها در کارخانجات یا کارگاه های تحت پوشش، در حوزه‌های ستادی، اداری یا عملیاتی در دانشکده‌های مختلف و ...

همه این نکات و ملاحظات بایستی در طرح نمونه‌گیری بررسی و مشخص شوند و توافق مشخص در خصوص آنها به ویژه با سفارش دهنده یا ناظر صورت گیرد. برای چنین کاری مؤسسات نظرسنجی باید داده‌های پایه‌ای Data base را قبلاً تهیه و در اختیار داشته باشند.

سرانجام در این مرحله باید نقشه‌ها و داده‌های جمعیتی (برای طرح‌های نظرسنجی ملی با مواردی که عموم مردم پاسخگو هستند) تهیه و تکثیر و آماده شوند.

مرحله هفتم : اجراء عملیات پرسشگری

علی‌القاعده موسسات نظرسنجی باید دارای تیم حرفه‌ای نسبتاً ثابت پرسشگری باشند و چون طرح‌های موازی در موسسات نظرسنجی اجراء می‌شود تعداد زیاد پرسشگر در این موسسات موضوع مهمی تلقی می‌شود. این پرسشگران باید :

1.       در رشته‌های علوم رفتاری تحصیل کرده باشند (حداقل لیسانس)

2.       آموزش‌های اولیه و حین خدمت را فرا گرفته باشند

3.       حداقل تجربه پرسشگری سه  طرح را داشته باشند

4.       در دسترس باشند

5.       قبلاً ارزیابی و کنترل شده باشند (برای ارزیابی قابلیت اعتماد)

6.       بر اساس سوابق، حیطه تخصصی و مورد علاقه‌ پرسشگران معلوم باشد و حتی‌الامکان بر اساس این ملاک‌ها انتخاب شوند.

بر این اساس اقدامات ذیل باید صورت پذیرد :

1.       انتخاب پرسشگران و دعوت از آنها

2.       تشکیل جلسه توجیهی در خصوص پرسشنامه توسط تیم تحقیق و آموزش اهداف و سوالات پرسشنامه به تفکیک

3.       ارائه طرح نمونه‌گیری و تقسیم نمونه‌ها بین آنها

4.       ایجاد هماهنگی قانونی و رسمی با مراجع ذیربط (مدیریت سازمان ذیربط، نیروی انتظامی و سایر مراجع)

5.       تعیین زمان عودت پرسشنامه‌ها و اعزام پرسشگران

6.       تکمیل پرسشنامه‌ها توسط پرسشگران

7.       کنترل صوری و ظاهری پرسشنامه‌های هر پرسشگر

8.       کنترل میدانی و مشاهده ای کار پرسشگران (از طریق مراجعه غیرمستقیم به آدرس ها)

9.       کنترل آماری پرسشنامه‌های هر پرسشگر ( و کل پرسشنامه‌ها)

10.   اعمال سایر انواع روشهای کنترل پرسشگر و یا کنترل پرسشنامه

11.   حذف و ابطال پرسشنامه‌های غیرقابل تحلیل

12.  تکمیل جداول ارزیابی (برای هر پرسشگر) برای انتخاب پرسشگران برتر و حذف پرسشگران ضعیف (برای طرحهای بعدی و نیز حذف پرسشنامه های کم اعتبار) در هنگام تحلیل

13.   تکمیل جدول هزینه‌ها و دستمزد پرسشگران

14.   پرداخت دستمزدهای پرسشگران

مرحله هشتم : ورود داده‌ها

هر موسسه نظرسنجی باید دارای سایت مستقل برای ورود داده‌ها Data Enter و نیز متصدیان حرفه‌ای، دقیق، مسلط و سریع برای ورود سریع اطلاعات در سیستم های کامپیوتری باشد. علاوه بر این استفاده از نرم‌افزارهای جدید که میزان خطا در ورود اطلاعات را بشدت کاهش می‌دهند نکات مهم هستند. یک سازمان نظرسنجی باید توانائی ورود حداقل 1000 پرسشنامه 30 آیتمی را در یک روز داشته باشد که این امر مستلزم برخورداری از تعداد زیادی سیستم، نیروهای حرفه‌ای، نرم‌افزارهای مناسب و اعمال مدیریت جدی است.

مرحله نهم : اخذ خروجی و تهیه گزارش

بلافاصله داده‌های بدست آمده باید تبدیل به ارقام و جداول معنی‌دار و قابل تفسیر شوند. به این منظور باید ابتدا خروجی‌های اولیه (در قالب جداول توصیفی و نیز میانگین و سایر شاخص‌های مرکزی) اخذ شود. سپس بر اساس آنها داده ها تیمار و اصلاح شوند و خروجی مجدد گرفته شود. هم چنین تلفیق سوالات و گویه‌های مرتبط با هم نیز باید صورت پذیرد. مجدداً از تکنیک‌های آماری مثل تحلیل عاملی و نیز انواع همبستگی‌های آماری (برحسب ماهیت سوالات) باید در این مرحله استفاده کرد. پس بر اساس این یافته‌ها گزارش تدوین می‌شود. توضیحات باید ذیل جداول یا نمودارها بیاید (البته یکی از اینها باید انتخاب شود تا حجم گزارش بی‌جهت بالا نرود). تحلیل‌ها بایستی کاملاً مبتنی بر داده‌ها باشد و طبق معمول از انتقال ذهنیت محقق بشدت پرهیز شود. در این مرحله می‌توان از تمامی تکنیک‌های آماری موجود حسب نیاز بهره برد. ضمناً در هر گزارش نظرسنجی باید شناسنامه، چکیده یک نسخه‌ای و روش تحقیق آورده شود.

مرحله دهم : مسائل پس از گزارش

یک گزارش نظرسنجی باید بخوبی و با وسواس منتشر یا ارائه شود تا اهداف اولیه تامین گردد. به تجربه ثابت شده است که اگر در این مرحله اهمال و بی‌توجهی صورت گیرد کل مطالعه ناکام خواهد بود. شرکت فعال تیم تحقیق در سازمان سفارش دهنده و سطوح مدیریت آن سازمان، ارائه گرافیکی گزارش، پی‌گیری امور اجرائی و تغییرات ناشی از نتایج برای کاربردی شدن گزارش حائز اهمیت است.

در طرح‌های نظرسنجی خویش‌فرمائی نیز تعامل مثبت با رسانه‌ها و مطبوعات در توزیع موثر گزارش حائز اهمیت است.

 

نويسنده :

ابراهیم حاجیانی
رییس مرکز افکارسنجی دانشجویان ایران "ایسپا"

 

دانلود فايل PDF اين مقاله

روش هاي جمع آوري اطلاعات

 

روش هاي جمع آوري اطلاعات

 

يكي از اصلي ترين بخش هاي هر كار پژوهشي را جمع آو ري اطلاعات تشكيل مي دهد. چنانچه اين كار به شكل منظم و صحيح صورت پذيرد‏ كار تجزيه و تحليل و نتيجه گيري از داده ها با سرعت و دقت خوبي انجام خواهد شد. براي جمع آوري اطلاعات در كارهاي پژوهشي چهار روش عمده را مورد استفاده قرار مي دهند :

1.     مصاحبه های فردی

2.     مصاحبه های تلفنی

3.     پرسشنامه

4.     مشاهده مستقیم

گردآوری داده ها

پیش از گردآوری داده ها باید طرحی مشخص برای اینکار در نظر گرفت. پاسخ به سوالات زیر می تواند راهگشا باشد.

·         داده هاي مربوط به چه چيزي گردآوري مي شود؟

·         چرا داده ها گردآوري مي شود؟

·         داده ها چگونه گردآوري مي شود؟

·         داده ها در چه زماني گردآوري مي شود؟

·         داده ها را چه كساني گردآوري مي كنند؟

·         گردآوري داده ها به چه مواد و ابزاري نياز دارد؟

·         داده ها چگونه توصيف و تفسير مي شوند؟

·         چه مقدار هزينه براي گردآوري داده ها و تفسير آنها لازم است؟

·         داده ها چگونه گزارش مي شوند؟

·         منبع يا منابع تأمين هزينه كيست؟

پردازش و تفسير داده ها  

پس از آن كه داده ها گردآوري شد ، بايد آنها را پردازش و تفسير نمود :

o        كنترل كيفيت داده ها

o        تفكيك داده ها

o        پردازش داده ها

كنترل كيفيت داده ها

o        داده ها به دقت جمع آوري و ثبت شود

o        داده هاي گردآوري شده را بازبيني كنيم

o        خطاهاي احتمالي را اصلاح كنيم

o        اگر تعدادي از پرسش ها بدون پاسخ مانده است بايد تكميل شود

o        اگر پاسخ سئوال ها با يكديگر همخواني ندارند ميبايست علت روشن شده و پرسشنامه اصلاح گردد

تفكيك داده ها

o   تفكيك داده ها كار پردازش را ساده تر مي سازد، مثلاً داده ها از گروه هاي مختلف جمع آوري شده اند، كودكان و بزرگسالان، زنان و مردان، شهري و روستايي، كاركنان رسمي و غير رسمي و  …  

o        بهتر است ابتدا پرسشنامه هاي مربوط به هر گروه يا جمعيت را جدا كنيم

پردازش داده ها

از دو روش دستي و رايانه اي مي توان استفاده كرد. از روش دستي پردازش براي تعداد كم پرسشنامه ميتوان استفاده كرد. روش چوب خطي رايج ترين روش پردازش دستي است. چوب خط زدن شامل شمارش تعداد دفعات نتيجه مشاهده شده است كه در فرم هاي گزارش موجود باشد.

اصلی ترین روش ها برای جمع آوری داده ها به شرح زیر است :

 

استفاده از اطلاعات و مدارك موجود

در برخي تحقيقات  اطلاعاتي كه بايد بعنوان داده مورد بررسي و تجزيه و تحليل قرار گيرند از پيش آماده هستند. بدين صورت كه محقق بدنبال اطلاعات جديد نيست بلكه می تواند نسبت به جمع آوري اطلاعاتي كه از قبل تهيه شده اند و در پرونده هاي (درمانگاهي، بيمارستاني ثبت احوال، دانشجويي،دانش آموزي و مراجعين به مراكز مختلف شهرداري ها و... ) موجود است اقدام كند.

مزايا : به واسطه موجود بودن اطلاعات ارزان است. در وقت صرفه جويي مي شود. مهمترين مزيت آن  امكان ارزيابي روند موضوع مورد بررسي در گذشته است كه در مطالعات گذشته نگر بسيار حائز اهميت است.

معايب : ناقص بودن و در دسترس نبودن اطلاعات از اشكالات عمده اين روش است. گاهي ملاحظات اخلاقي مانع از دستيابي به اطلاعات مورد نظر مي باشد. قديمي و كهنه بودن اطلاعات هم ممكن است در برخي موارد مطرح باشد.

 

مشاهده

از روش هاي جمع آوري اطلاعات است كه در آن رفتار مشخصات موجودات زنده اشيا و پديده ها با استفاده از ويژگي هاي گوناگون آنها ملاحظه و ثبت مي گردد. منظور از مشاهده ثبت دقيق تمام جوانب بروز حادثه ويژه يا رفتار و گفتار فرد يا  افراد از راه حواس و يا ساير راه هاي ادراكي (كمك گرفتن از ابزار خاص) مي باشد.

مشاهده منظم در تحقيق ضروري است بنابراين مشاهده بايد :

·         به هدف تحقيق مربوط باشد

·         برنامه و نحوه عمل آن از قبل مشخص و تنظيم شده باشد

·         به طور دقيق و منظم ثبت شود

·         ميزان اعتبار و صحت انجام آن قابل سنجش و بررسي باشد

مشاهده به دو صورت مشاركتي و غير مشاركتي انجام مي شود. كه در مشاهده مشاركتي شخص مشاهده كننده در موضوع مشاهده شركت دارد و در همان جلب مشاهده صورت مي گيرد. در مشاهده غير مشاركتي مشاهده گر پديده مورد مشاهده را بدون آنكه خود دخالتي در آن داشته باشد ملاحظه مي كند كه اين روش خود به دو صورت انجام مي شود. در روش اول مشاهده گر پديده ها را به صورت آشكار ثبت مي كند و در نوع دوم مشاهده گر به صورت مخفيانه موارد مورد مشاهده را ملاحظه و به ثبت آن مي پردازد.

مشاهده ممكن است در هنگام تهيه طرح اوليه تحقيق نيز صورت پذيرد كه بدان مشاهده مقدماتي گفته مي شود  مشاهده ممكن است منبع اصلي جمع  آو ري اطلاعات باشد و گاهي نيز براي تكميل يا اصلاح اطلاعاتي كه از روش هاي ديگر بدست آمده است استفاده شود. مشاهده ممكن است در مورد اشيا صورت بگيرد.

مزايا : امكان بررسي جزئيات موضوع وجود دارد. مي توان صحت اطلاعات جمع آوري شده را با وسائل ديگر آزمايش كرد. براي جمع آوري اطلاعات زمينه اي مناسب است. در زمان كوتاه اطلاعات زيادي بدست مي آيد و اعتبار علمي اطلاعات بالاست.

معايب : حضور مشاهده گر مي تواند بر روند فعاليت مورد مشاهده تاثير گذار باشد. تمايلات شخصي مشاهده گر و ميزان توانائي او در مشاهده و ثبت دقيق فعاليت مورد مشاهده ممكن است تاثير گذار باشد. عوامل محيطي بر نوع و روش گرد آوري اطلاعات موثر است. استاندارد كردن و طبقه بندي اطلاعات مشكل است (بويژه در ثبت رفتار انساني). مشكلات اخلاقي در مشاهده اعمال شخصي وجود دارد. براي نمونه هاي زياد وقت گير و پر هزينه است.

 

مصاحبه 

مصاحبه يكي از روش هاي جمع آوري اطلاعات است كه در آن به صورت حضوري ياغير حضوري از افراد يا گروهي ار آنان پرسش مي شود. نكته مهم آن است كه سوالات مصاحبه از پيش انديشيده شده و تعيين شده است. آنچه مصاحبه را به صورت هاي مختلف طبقه بندي مي كند ميزان انعطاف پذيري آن و يا نحوه اجراي آن است. مصاحبه را يكي از روش هائي دانسته اند که امکان دریافت پاسخ در آن بیش از روش های دیگر است، زيرا در هنگام مصاحبه امكان تحريك آزمودني براي دادن پاسخ وجود دارد و نيز مي توان در صورت ابهام با توضيح موضوع را روشن ساخت.

مهمترين انواع مصاحبه به شرح زير عنوان شده اند :                            

 مصاحبه  انعطاف پذير يا آزاد : در اين نوع چارچوب و حدود پرسش براي مصاحبه گر مشخص است. توالي زمان و توالي پرسش به سليقه مصاحبه گر بستكي دارد. دراين حالت رفتار آزمودني طبيعي تر است و اطلاعات واقعي تري بدست مي آيد. مصاحبه گر مي تواند سوالات اضافي نيز طرح كند. اين روش براي تحقيق هائي با مقياس كوچك‏، مطالعات كيفي و يا مصاحبه با اشخاص و گروههائي كه اطلاعات اصلي از آنها بدست مي آيد، مناسب است. هدف در اين گونه مصاحبه ها جمع آوري اطلاعات عميق و كيفي است.

مصاحبه با انعطاف پذيري متوسط يا منظم : در اين نوع مصاحبه، مصاحبه گر از پرسشنامه اي با پرسش هاي مشخص و با توالي ثابت استفاده مي كند، اما معمولا پرسش ها به صورت باز هستند. تلاش مي شود شرايط براي همه يكنواخت نگه داشته شود. هدف در اين جا جمع آوري اطلاعات كمي و سطحي است.

مصاحبه انعطاف ناپذير يا پرسشنامه همراه با مصاحبه :  مصاحبه گر از پرسش نامه اي با پرسش هاي  مشخص و با توالي استاندارد استفاده مي كند. پاسخها ثابت و از قبل پيش بيني و طيقه بندي شده اند  و معمولا پرسش ها به صورت بسته هستند. اين روش در مطالعات بزرگ و زماني كه پژوهشگر از تنوع پاسخ ها اطلاع دارد بكار مي رود.

نكات مهم در مورد انجام مصاحبه

·         تكلم با زبان شخص مصاحبه شونده

·         آشنائي مصاحبه گر با اهداف و روش طبقه بندي و ارزش گذاري پاسخها

·         دخالت ندادن تمايلات شخصي مصاحبه گر

·         ايجاد شرايط يكسان براي همه

·         كسب اجاره در هنگام استفاده از دستگاه ضبط صدا

·         جلب اعتماد مصاحبه شونده

·         رعايت مقام و موقعيت اجتماعي افراد

·         بيان توضيحات كافي قبل از شروع مصاحبه

·         ارائه آموزش به مصاحبه گران پيش از انجام مصاحبه

مزاياي مصاحبه

·         قابليت استفاده براي كم يا بي سوادان و كودكان و بيماران

·         امكان روشن كردن مفهوم سوالات

·         در مقايسه با مشاهده بدست آمدن درصد بيشتري از پاسخ ها

معايب مصاحبه

·         وقت گير و پرهزينه

·         در مقايسه با روش مشاهده ثبت وقايع ناقص تر است

·         طبقه بندي و تجزيه و تحليل اطلاعات در هنگامي كه سوالات باز هستند مشكل است

·         تورش مصاحبه گر و دخالت دادن نظرات شخصي

 

پرسشنامه

پرسشنامه شامل دسته اي از پرسش هاست كه برطبق اصول خاصي تدوين گرديده است و به صورت كتبي به افراد ارائه مي شود و پاسخگو بر اساس تشخيص خود جواب ها را در آن مي نويسد. هدف از ارائه پرسشنامه  کسب اطلاعات معين در مورد موضوعي مشخص است. بزرگ بودن گروه يا جامعه مورد مطالعه يكي از دلايل مهم براي استفاده از پرسش نامه است چرا که امكان مطالعه نمونه هاي بزرگ را فراهم می آورد. كيفيت تنظيم پرسشنامه در به دست آمدن اطلاعات صحيح و درست و قابل تعميم بسيار با اهميت است.

بر اساس نحوه اجراي پرسش نامه و نيز نوع سوالات پرسشنامه مي توان آنرا به دستجات متفاوت تقسيم نمود :

طبقه بندی بر اساس ماهيت پرسشنامه :

• پرسشنامه باز : در اين نوع پرسشنامه با سوالات باز روبرو هستيم. در اينجا پاسخگو مي تواند بدون محدوديت هر پاسخي را كه مد نظرش باشد در مورد آن پرسش بنويسد و يا در آن زمينه توضيح دهد. در اينگونه سوالات، اطلاعات دقيق تر، كامل تر و داراي ارزش بيشتر هستند ولي طبقه بندي و نتيجه گيري از آنها مشكل تر و به تجربه زياد نيازمند است.
• پرسشنامه بسته : پرسش هاي بسته در اين نوع پرسشنامه ارائه مي شود. براي هر پرسش تعدادي گزينه و پاسخ انتخاب شده است كه فرد پاسخ دهنده بايد يكي از آنها را به عنوان پاسخ برگزيند. هريك از پاسخ ها به گونه اي تنظيم شده است كه در عين منطقي بودن براي آن سوال از پاسخ مربوط به ديگر سوالات مجزاست. در اينجا پاسخ ها را مي توان به سرعت نوشت و تجزيه و تحليل و طبقه بندي پاسخ ها نيز ساده تر است اما اطلاعات به دقت و كاملي پرسش نامه باز نيست.

طبقه بندي بر اساس نحوه اجرا

·    پرسشنامه همراه با مصاحبه : اين پرسشنامه همان مصاحبه انعطاف ناپذير است كه به صورت حضوري پرسش ها از افراد پرسيده مي شود و پاسخ ها را پرسشگر در برگه پرسشنامه وارد مي كند.

·     پرسشنامه خود ايفا : پرسشنامه در اختيار فرد يا گروه قرار مي گيرد و فرد به تنهائي و يا به صورت گروهي يه پرسش پاسخ مي دهند.

·    پرسشنامه پستي : پرسشنامه براي افراد از طريق پست ارسال مي شود. فرد پس از تکميل آنرا براي محقق عودت مي دهد.

·    پرسشنامه الكترونيك :  در اين نوع از پرسشنامه كه به تازگي موارد استفاده از آن گسترش يافته است، محقق با استفاده از شبكه هاي اطلاع رساني و اينترنت، اقدام به ارسال پرسشنامه الكترونيك براي افراد مي كند و افراد پاسخ ها را در همان پرسشنامه وارد و با پست الكترونيك براي محقق باز مي گردانند. در برخي موارد ممكن است افراد نسخه اي از پرسشنامه را چاپ کرده و بعد از پاسخگوئي به شكل پستي باز گردانند.

نكات مهم در طراحي پرسشنامه

• داشتن يك مقدمه رسا ، جذاب و واضح در ابتداي پرسشنامه
• وجود پرسش هاي قابل فهم و خالي از ابهام
• خودداري از پرسش هاي طولاني و وقت گير و دوپهلو
• خودداري از واژه ها و لغات نامانوس و نامفهوم
•  طراحي پرسشنامه زيباودوراز كلمات زشت و زننده و تا جاي ممكن دوستانه
• محدود بودن پرسش هاي زمينه اي
• قرار دادن پرسش هاي حساس و مهم در پايان پرسش نامه
•  هر سوال فقط به يك موضوع اختصاص داشته باشد
•  استفاده از پرسش هاي باز و بسته به همراه هم
• قرار دادن تمام پاسخ هاي ممكن براي پرسش هاي بسته

مزاياي پرسشنامه

• عدم نياز به شحص مصاحبه كننده ، بنابراين عدم تاثير وجود چنين شخصي
• ساده و ارزان
• سادگي طبقه بندي و تجزيه و تحليل
• دقت يشتر پاسخ ها بواسطه محرمانه ماندن افراد
• امكان تنجام مطالعات بزرگ
•  يكسان بودن شرايطردر زمان تكميل

معايب پرسشنامه

• عدم قابليت استفاده براي بي سوادان
• درك نكردن مفهوم سوال
• امکان ارائه تصوير كاذب توسط فرد از خود
• كاهش درصد پاسخ هاي رسيده در پرسشنامه پستی
• در هنگام نوشتن پرسشنامه بايد  دقت نمود تا ابتدا از پرسش هاي زمينه اي استفاده گردد و سپس به پرسش هائي كه در زمينه موضوع طراحي شده اند ، رسيد.

 

خصوصيات يك پرسش

• اعتبار صوري : بدين معنا كه سوال قادر به اندازه كيري موضوع مورد پرسش باشد. به تعبير ديگر مقياس اندازه گيري متغير تحت مطالعه باشد.
• انتظار دانستن پاسخ : بايد سوال طوري طرح شود كه انتظار داشته باشيم پاسخگو، ‌جواب آنرا بداند.
• روشن و صريح : سوال بايد بدون ابهام باشد و تنها به يك مطلب اشاره كند.
• بي آزار : به مسائل خصوصي افراد وارد نشود مگر با اجازه قبلي خود آنها.
•  منصفانه : دلالت بر معنا و مفهوم خاصي ننمايد و آزمون را به موضع خاص نكشاند.

 

روائی و پایائی

ابزاری که برای جمع آوری داده ها مورد استفاده قرار میگیرد درمرحله نخست باید از روايي (اعتبار) برخوردار باشند و در مرحله دوم باید پايايي (اعتماد) داشته باشند.

روائی بدین معناست که روش يا ابزار به كار رفته تا چه حدي قادر است خصوصيت مورد نظر را درست اندازه گيري كند.

مثال : اگر بخواهيم شيوع كم وزني هنگام تولد را در نوزادان يك زايشگاه بدانيم، بايد همه نوزادان تولد يافته را وزن كنيم. براي اين كار مي بايست از ترازوي مخصوص توزين نوزاد و آنهم ترازوي استاندارد استفاده شود.

پايايي قابليت تكرار روش يا ابزار اندازه گيري است. اگر روشي از پايايي برخوردار نباشد، داده هاي گردآوري شده روايي (اعتبار) نيز نخواهند داشت.

مثال : در مثال بالا باید دید با چند بار وزن کردن آیا وزن یک کودک را در هر مرحله مشابه وزن قبلی نمایش میدهد.

دانلود فايل PDF اين مقاله

آمار گيري اينترنتي

 

چکیده

پیمایش از روشهای پر کاربرد پژوهش و گردآوری داده ها در علوم مختلف و از جمله در کتابداری و اطلاع رسانی است که با گسترش فناوری اطلاعات و بویژه اینترنت، بر دامنه کاربرد آن روز به روز افزوده می شود. این مقاله به مرور انواع پرسشنامه های الکترونیکی و ویژگیهای آنها می پردازد و مزایا و کاستیهای پیمایش از طریق پرسشنامه الکترونیکی را با روشهای سنتی مقایسه می کند. از جمله مزایای پرسشنامه های الکترونیکی که به دو صورت مبتنی بر وب و یا متبنی بر پست الکترونیکی قابل اجرا هستند می توان به سرعت، دقت و هزینه کم اشاره کرد. مهمترین مشکل مربوط به این نوع پیمایشها دستیابی به یک نمونه مناسب از جامعه پژوهش است. در ادامه مقاله، مراحل طراحی و اجرای پرسشنامه های الکترونیکی برای انجام پژوهشهای پیمایشی تشریح شده و به نقش کنترل کارآیی در کیفیت پیمایش الکترونیکی اشاره شده است. مسائل پیرامون انجام پیمایشهای الکترونیکی نظیر مشکلات نمونه گیری و تدابیر افزایش میزان مشارکت نیز مورد بحث قرار گرفته است.

کلید واژه ها : پیمایش، پرسشنامه های الکترونیکی، نمونه گیری

مقدمه

پیمایش یکی از روشهای اصلی و قدیمی پژوهش در شاخه های مختلف دانش و بویژه در علوم اجتماعی است که با گردآوری داده های کمّی، ویژگی ها یا نظرات یک گروه خاص (جمعیت) را مورد مطالعه قرار می دهد. استفاده از پیمایش در علوم کتابداری و اطلاع رسانی نیز پیشینه ای طولانی دارد. این روش در حوزه کتابداری کاربردهای فراوان داشته و حجم زیادی از پژوهشهای این رشته با استفاده از این شیوۀ پژوهشی انجام می گیرد. از جمله کاربردهای پیمایش می توان به استفاده از آن برای بررسی رفتار اطلاعاتی، میزان رضایتمندی کاربران از خدمات، ارزیابی منابع، میزان استفاده از منابع و طیف وسیعی از پژوهشها که مستلزم درک نظر و دیدگاه یک جامعه انسانی است اشاره کرد.

در پیمایش از شیوه های مختلفی برای گردآوری داده ها استفاده می شود از جمله پرسشنامه و مصاحبه. استفاده از تکنولوژی برای تسهیل و بهبود این شیوه های گردآوری داده ها نیز از مدتها پیش مورد توجه پژوهشگران بوده است. به عنوان مثال استفاده از تلفن برای مصاحبه به ویژه در حوزه بازاریابی به دهه 1970 باز می گردد و یا انجام مصاحبه با کمک رایانه در دهه 1980 رواج یافت. در دهه 1990 نیز پرسشنامه های رایانه ای مورد استفاده قرار گرفتند. پس از ابداع و گسترش اینترنت و افزایش کاربران آن به تدریج مزایا و قابلیتهای آن برای انجام پیمایش مورد توجه قرار گرفت و امروزه پیمایشهای زیادی با استفاده از پرسشنامه های مبتنی بر اینترنت صورت می گیرد. پرسشنامه های اینترنتی از جنبه های مختلف، کارآمدتر از پرسشنامه های چاپی سنتی هستند و به همین دلیل، شناخت و بهره گیری از آنها می تواند به بهبود کیفی و کمّی پژوهشهای پیمایشی منجر شود. این مقاله به معرفی پیمایشهای مبتنی بر پرسشنامۀ الکترونیکی و کاستیها و مزایای آنها می پردازد و مسائل پیرامون نمونه گیری جامعه پژوهش در این گونه پیمایشها را مورد بررسی قرار می دهد.

مزایای پرسشنامه های الکترونیکی

امروزه پرسشنامه های الکترونیکی رواج فراوان یافته اند و نه تنها در پژوهشهای علمی و دانشگاهی، که در بازاریابی و دریافت بازخورد از کاربران یک کالا یا خدمت تجاری هم بصورت گسترده مورد استفاده قرار می گیرند. پرسشنامه های الکترونیکی در مقایسه با روشهای سنتی پیمایش داری مزایایی هستند که بیشتر با گسترش فناوری اطلاعات و بویژه اینترنت امکان پذیر شده اند. از جمله این ویژگیها می توان به نمونه های زیر اشاره کرد :

1.  گستره جغرافیایی جهانی : پیمایش الکترونیکی امکان دسترسی به طیف گسترده ای از پاسخگویان را بدون محدودیت جغرافیایی فراهم می آورد.

2.     سرعت : در پیمایشهای الکترونیکی، ارسال پرسشنامه و دریافت پاسخها به سرعت انجام می شود در حالی که در پرسشنامه های مکتوب فرایند ارسال و دریافت پرسشنامه از طریق پست پرزحمت و وقت گیر است.

3.  داده پردازی بهینه : در پیمایش الکترونیکی، انتقال پاسخها به نرم افزارهای تحلیل داده ها به سرعت و بی نیاز از فرایند وقت گیر ورود دستی داده ها به رایانه انجام می گیرد که این نیز به نوبه خود از خطای انسانی می کاهد.

4.  کیفیت پاسخها : شواهدی وجود دارد که نشان می دهد کیفیت پاسخها در پرسشنامه های الکترونیکی به مراتب بهتر از پرسشنامه های چاپی سنتی است. ویژگی تعاملی بودن محیط وب موجب می شود تا پاسخگو به سئوالات بیشتری پاسخ دهد، خطاهای کمتری مرتکب شود و به پرسشهای باز جوابهای طولانی تر ارائه کند.

5.  هزینه اندک : توزیع و گردآوری پرسشنامه های الکترونیکی عمدتا هزینه کمتری نسبت به هزینه های پستی که بویژه برای نامه های بین المللی قابل توجه است در بر دارد.

مطالعه ای بر روی پرسشنامه های الکترونیکی، کاهش هزینه مالی و زمانی، کاهش احتمال خطای انسانی هنگام ورود داده ها به نرم افزار تحلیل آماری و دقت بیشتر داده ها، تماس آسان تر با پاسخگو، و امکان شخصی سازی طراحی پرسشنامه را از مزایای این نوع پرسشنامه ها ذکر کرده است. منظور از شخصی سازی آن است که به عنوان مثال می توان پرسشنامه را به گونه ای طراحی کرد که سئوالهای ارائه شده به هر پاسخگو بر اساس پاسخ وی به سئوالهای قبلی باشد. این مطالعه همچنین این ویژگی را در مورد پرسشنامه های مبتنی بر وب متذکر شده است که می توان اطمینان حاصل کرد که پاسخگو پیش از آنکه پاسخها را ارسال کند به تمام سئوالهای اساسی پاسخ داه است. مطالعه دیگری دیدگاههای 62 متخصص پیمایش را در مورد پیمایش الکترونیکی بررسی کرده است. یافته های آن نشان می دهد که بهترین ویژگیهای پیمایش الکترونیکی از نظر متخصصان عبارتند از کاهش هزینه، استفاده از پست الکترونیکی برای پیش اعلان و نامه یادآوری، و نیز سازگاری داده ها با برنامه های تحلیل آماری.

محدودیتهای پرسشنامه های الکترونیکی

پرسشنامه های الکترونیکی در اساس تفاوتی با پرسشنامه های سنتی ندارند جز آنکه چگونگی و ابزار انجام آن با استفاده از امکانات الکترونیکی است. منظور از امکانات الکترونیکی، خدماتی است که عمدتا از طریق اینترنت و فناوری اطلاعات دسترس پذیر هستند مانند وب و نامه الکترونیکی. اما این الکترونیکی بودن رسانه، تبعات و مشکلاتی را نیز به همراه دارد که بر روند انجام پژوهش و نتایج آن بی تاثیر نیستند. برخی نقایص قابل توجه در پیمایش الکترونیکی عبارتند از :

1.  محدودیت رسانه ای : اولین محدودیت این پرسشنامه ها این است که این شیوه تنها در مواردی قابل استفاده است که جامعۀ پژوهش از کاربران شبکه اینترنت هستند. در جوامع کمتر توسعه یافته کاربرد اینترنت هنوز فراگیر نشده و حتی در سطوح دانشگاهی نیز محدودیت هایی وجود دارد. برخی  عدم دسترسی پاسخگویان بالقوه به وب، مشکل دستیابی به آدرس پست الکترونیکی، و نیز مشکلات ناشی از سرعت پایین اتصال کاربران به اینترنت را به عنوان محدودیت های این نوع پرسشنامه ها ذکر کرده اند.

2.  دشواری شناخت جامعه پژوهش : شناسایی پاسخ دهندگان و جامعه پژوهش در پیمایشهای الکترونیکی به سادگی پیمایشهای سنتی نیست. به عنوان مثال اگر جامعۀ یک پژوهش دربرگیرنده کل کاربران اینترنت یک شهر یا یک ناحیه باشد، به دشواری می توان در مورد گستردگی و یا ویژگیهای این جامعه به اطلاعاتی دست یافت. در پیمایشهای سنتی، معمولاً یک بانک اطلاعاتی از اسامی و مشخصات تماس افراد تشکیل دهندۀ جامعه پژوهش وجود دارد که نمونه گیری و توزیع پرسشنامه با استفاده از آن صورت می گیرد. اما در پرسشنامه های الکترونیکی ضرورتاً چنین نیست چرا که به دلیل توزیع الکترونیکی پرسشنامه، پژوهشگر به افرادی که شناختی از آنها ندارد نیز دسترسی دارد. به عنوان مثال موردی را در نظر بگیرید که کاربر یک وب سایت پرسشنامه موجود بر روی آنرا تکمیل می کند.

3.     دشواری نمونه گیری : محدودیت دیگر که آن نیز به جامعه پژوهش ارتباط می یابد دشواری دستیابی به یک نمونۀ قابل قبول از جامعۀ پژوهش است. در برخی پیمایشهای الکترونیکی به سختی می توان اطمینان حاصل کرد که نمونۀ پاسخ دهنده معرف جامعه پژوهش است. در پیمایشهایی که با استفاده از پرسشنامۀ چاپی صورت می گیرند روشهای تثبیت شده ای برای انتخاب نمونه وجود دارد که در بسیاری موارد به دلیل نامشخص بودن ابعاد و ویژگیهای جامعه پژوهش، در مورد پرسشنامه های الکترونیکی قابل اعمال نیستند. بررسی نظر متخصصان پیمایش نیز نشان داده که مهمترین محدودیت پیمایش الکترونیکی از نظر آنان مشکلات مربوط به نمونه گیری است.

4.  پاسخ دهی ناقص : بررسیها نشان داده اند که در پرسشنامه های الکترونیکی احتمال اینکه پاسخگو به سئوالات به صورت ناقص پاسخ بدهد و یا پرسشنامه را نیمه کامل رها کند زیاد است.

5.  نا آشنا بودن مشارکت کنندگان و پیشینه ضعیف : اینکه پرسشنامه های مکتوب پیشینه ای طولانی دارند و بیشتر مخاطبان با آن آشنا هستند، اما پیمایشهای الکترونیکی به دلیل نوع رسانۀ آنها از این پیشینۀ غنی برخوردار نیستند از جمله معایب پرسشنامۀ الکترونیکی ذکر شده است.

6.  محدودیت زمانی در تکمیل پرسشنامه : پرسشنامه کاغذی را در هر زمانی می توان تکمیل کرد، می توان آنرا به صورت نیمه کامل رها کرد و مدتی بعد ادامه داد اما این امر در مورد پرسشنامه های الکترونیکی همیشه میسر نیست.

7.  دشواری ارتباط شخصی با پاسخگو : مشکل بودن شخصی سازی درخواست مشارکت به عنوان یکی از محدودیتهای پیمایش الکترونیکی ذکر شده است. به این معنا که از آنجا که در بسیاری موارد افراد تشکیل دهنده جامعه پژوهش شناخته شده نیستند، لذا نمی توان درخواست مشارکت در پیمایش را به صورت شخصی شده ارسال کرد تا نرخ پاسخدهی نیز افزایش یابد. در بسیاری پیمایشهای الکترونیکی، درخواست مشارکت از افراد تشکیل دهنده جامعه تحقیق با ارسال نامه الکترونیکی به گروههای بحث الکترونیکی، گروه های خبری و یا اعلان بر روی وب سایتهای عمومی صورت می گیرد که همگی گروهی اند و فرد خاصی را مورد خطاب قرار نمی دهند.

انواع پرسشنامه های الکترونیکی

پرسشنامه های الکترونیکی را می توان به دو شیوه اصلی اجرا کرد. این اجرا شامل مراحل توزیع پرسشنامه و گردآوری داده ها می شود :

1. پست الکترونیکی : پیش فرض پرسشنامه های مبتنی بر پست الکترونیکی این است که تمامی افراد جامعه پژوهش دارای آدرس پست الکترونیکی هستند. این شیوه از لحاظ اجرا شیوۀ ساده ایست. به این صورت که سئوالها از طریق پست الکترونیکی به جامعه پژوهش ارسال و پاسخها نیز به همین ترتیب دریافت می شود. سئوالها می تواند به سادگی در متن پست الکترونیکی درج شود که در این حالت محدودیتهایی در طراحی سئوالها وجود خواهد داشت. چرا که به عنوان مثال در متن نامه الکترونیکی نمی توان از امکاناتی نظیر checkbox و غیره استفاده کرد. این شیوه برای پرسشنامه های کوتاه و ساده مناسب است. زیرا کاربر باید پاسخهای خود را تایپ کند که در صورت طولانی بودن امکان خطا و عدم همخوانی با پرسشنامه اولیه وجود دارد. راه دیگر این است که پرسشنامه به صورت یک فایل متنی (به عنوان مثال در قالب MS Word) طراحی و به عنوان ضمیمۀ نامه، به پاسخگو ارسال شود. در این حالت پژوهشگر از امکانات بیشتری برای طراحی سئوالها برخوردار است. نکته منفی در پرسشنامه های مبتنی بر پست الکترونیکی این است که کاربر ممکن است تسلط کافی به نحوه تکمیل، ذخیره و ارسال نداشته باشد و یا به دلیل زمان بر بودن تایپ و بازبینی، از پاسخگویی طفره رود. هنچینین الگوی واحدی برای نحوه پاسخگویی به سئوالها (حتی سئوالهای چند گزنیه ای) وجود ندارد به عنوان مثال ممکن است یک نفر گزینه مورد نظر خود را تایپ کند و شخص دیگر آنرا برجسته (Highlight) سازد. مشکلات و محدودیتهایی برای پرسشنامه هایی که به صورت ضمیمه نامه الکترونیکی ارسال می شوند ذکر شده اند. اول اینکه پاسخگویی به این نوع پرسشنامه متضمن چندین مرحله (بارگذاری و ذخیره فایل ضمیمه، تکمیل پرسشنامه و ارسال آن به عنوان ضمیمه) است و برخی پاسخگویان ممکن است حاضر به انجام این مراحل متعدد نباشند. دوم اینکه پیش فرض این شیوه این است که پاسخگو از دانش و مهارت فنی بازیابی یک فایل ضمیمه، ارسال یک فایل به ضمیمه نامه الکترونیکی و نحوه استفاده از آن نوع فایل بخصوص برخوردار است. سوم اینکه اگر پاسخگو نگران دریافت ویروس رایانه ای از طریق فایل ضمیمه نامه باشد ممکن از بازیابی و ذخیره فایل ضمیمه اکراه داشته باشد. و چهارم اینکه ممکن است پاسخگو از نرم افزار لازم برای خواندن فایل پرسشنامه و ایجاد تغییر در آن (پاسخ دادن به سئوالها) برخوردار نباشد. از مزایای پرسشنامه مبتنی بر پست الکترونیکی این است که پژوهشگر به دلیل استفاده از نامه الکترونیکی ممکن است به اطلاعات بیشتری در مورد هویت پاسخ دهندگان دست یابد و شناخت بهتری از جمعیت پاسخ دهنده پیدا کند. آدرسهای نامه های الکترونیکی گاهی بیانگر وابستگی سازمانی پاسخگو هستند. مشخصاتی که افراد به عنوان امضا در انتهای نامه های خود می گنجانند نیز بیانگر اطلاعاتی در مورد آنهاست. اما از سوی دیگر این ارتباط نزدیک می تواند باعث اکراه پاسخگو از پاسخ دادن به سئوالهای حساس (نظیر مطالعه منابع ممنوع شده) شود. پردازش داده ها نیز در این شیوه نسبت به پرسشنامه های مبتنی بر وب به زمان بیشتری نیاز دارد چرا که قابلیت انتقال پاسخها به صورت خودکار به نرم افزار تحلیل آماری نسبت به پرسشنامه های مبتنی بر وب کمتر است. برخی از پژوهشگران جمعی از مشکلات پرسشنامه های مبتنی بر پست الکترونیکی را ناشی از نبود استاندارد واحد برای خدمات پست الکترونیکی دانسته اند. کاربران مختلف از نرم افزارهای مختلفی استفاده می کنند که ویژگیهای متفاوتی دارند. آنان معتقدند که این نوع پرسشنامه در مواردی که پژوهشگر بودجه اندکی دارد و علاقمند است داده ها را به سرعت گردآوری کند ابزار خوبی است. در مطالعه ای که به مقایسه پرسشنامه های سنتی پستی و پرسشنامه های مبتنی بر پست الکترونیکی پرداخته است، چنین نتیجه گیری شده که نوع پست الکترونیکی برای پیمایشهای درون سازمانی می تواند مطلوب باشد.

2. وب : در پرسشنامه های مبتنی بر وب، پرسشنامه به صورت یک صفحه وب طراحی می شود، یک آدرس اینترنتی یا  URL می گیرد، و بصورت یک وب سایت جدا یا صفحه ای از یک وب سایت دیگر بر روی یک خدمت دهندۀ اینترنت قرار می گیرد و پاسخ دهندگان به صورت آنلاین به سئوالها پاسخ می دهند. ممکن است دسترسی به پرسشنامه برای همه بازدیدکنندگان آزاد باشد و یا مستلزم داشتن رمز کاربری باشد. از جمله مزایای این پرسشنامه این است که می توان با استفاده از فراپیوند، تصویر، و یا حتی تدارک یک فایل راهنما (Help) کمک بیشتری برای پاسخ به پرسشنامه در اختیار پاسخ دهنده قرار داد.

نحوۀ مطلع ساختن جامعه پژوهش از وجود پیمایش در این نوع پرسشنامه می تواند متغیر باشد. می توان با ارسال یک نامه الکترونیکی حاوی پیوند به صفحۀ پرسشنامه، جامعه پژوهش را مطلع ساخت. در مواردی که پرسشنامه با یک وب سایت خاص ارتباط دارد می توان ترتیبی داد که زمانی که بازدید کننده صفحه وب سایت مذکور را باز می کند، یک پنجره کوچک خودکار (موسوم به Pop-up) نیز در مقابل بازدید کننده باز شده و وی را از پیمایش مطلع سازد. در مواردی که پیمایش با وب سایت خاصی ارتباط ندارد و خود دارای یک وب سایت مستقل است، حتی می توان بروشورهایی در میان جامعه پژوهش توزیع کرد و از آنها خواست تا به صفحه پرسشنامه روی وب مراجعه کرده و به آن پاسخ دهند. این شیوه به عنوان مثال در پیمایشهای نظرخواهی از دانشجویان در انتهای سال تحصیلی در دانشگاهها رایج است. انتخاب بهترین شیوه مطلع سازی پاسخ دهندگان تا حد زیادی به ویژگیهای جامعۀ پژوهش بستگی دارد. به عنوان نمونه اگر جامعه پژوهش شامل اعضای هیأت علمی یک دانشکده می شود، راه مطمئن تر، ارسال نامه الکترونیکی به تک تک آنهاست.

گالینGalin) ) یک تفاوت اساسی میان پرسشنامه های مبتنی بر وب و پست الکترونیکی را در این می داند که پست الکترونیکی نوعی فناوری ارسالی (Push) است در حالی که پرسشنامۀ مبتنی بر وب نوعی فناوری کششی (Pull) محسوب می شود. این بدان معناست که در نوع پست الکترونیکی پرسشنامه برای پاسخگو ارسال می شود و وی به هر حال آنرا دریافت می کند اما در نوع مبتنی بر وب پاسخگو باید به نحوی جذب پرسشنامه شود. دیگران نیز متذکر شده اند که در نوع پست اکترونیکی پاسخگو تمام پرسشنامه را مشاهده می کند و سپس تصمیم به مشارکت یا عدم مشارکت می گیرد. در حالی که در نوع مبتنی بر وب معمولا تصمیم مشارکت پاسخگو مبتنی بر اطلاعاتی است که وی از طریق دعوت نامه درباره پرسشنامه دریافت می کند.  برخی از پرسشنامه های مبتنی بر وب در چند صفحه و به صورت مرحله به مرحله به رؤیت پاسخگو می رسند لذا وی تا قبل از تکمیل پرسشنامه از کلیت آن آگاه نیست. احتمال عدم پاسخگویی به سئوالهای حساسیت برانگیز در پرسشنامه های مبتنی بر وب کمتر از پرسشنامه های کتبی و پرسشنامه های مبتنی بر پست الکترونیکی است. این نوع پرسشنامه ها قابلیت بکارگیری طراحیهای پیچیده تر را دارند. به عنوان مثال می توان نتایج نسبی پاسخ به هر سئوال را پس از پاسخگویی به پاسخگو نشان داد تا وی انگیزه بیشتری برای تکمیل پرسشنامه داشته باشد. در پرسشنامه های مبتنی بر وب می توان ترتیبی داد تا پاسخهای پاسخگو پیش از ارسال توسط برنامه ای بررسی شده و از ارائه پاسخ غیر منطقی و خارج از چهارچوب توسط پاسخگو جلوگیری شود.

مطالعه ای بر روی پرسشنامه های مبتنی بر وب نشان داده که چگونگی طراحی صفحه پرسشنامۀ تحت وب بر رفتار پاسخگو و الگوی پاسخگویی تاثیر دارد. از مزایای توزیع پرسشنامه از راه وب نسبت به پست الکترونیکی می توان به جذابیت دیداری، سادگی و یک دستی در پاسخگویی و احتمالا سرعت بالاتر پیمایش اشاره کرد. روی هم رفته، پیمایش الکترونیکی از راه شبکه جهانی وب برای پژوهش در گروههای بزرگ جمعیتی، گروههای متنوع جمعیتی از نظر تحصیلات و علایق و سابقه کار، و نیز برای پیمایشهای مستمر مانند سنجش میزان رضایتمندی کاربران یک کتابخانه و یا بازخورد بینندگان یک وب سایت مفید است.

مراحل انجام یک پیمایش الکترونیکی

برای انجام یک پیمایش الکترونیکی مراحل مختلفی را باید طی کرد که به برخی از آنها در اینجا اشاره می شود:

1. انتخاب : مراحل آغازین انجام پیمایش الکترونیکی تفاوتی با پیمایش سنتی ندارد و مولف می بایست در مورد جامعۀ مورد مطالعه خود تصمیم بگیرد و سئوالهایی را که قصد دارد در پرسشنامه بگنجاند مشخص کند و یا به عبارت دیگر محتوای پرسشنامه را تهیه کند. در اینجا مسئله نمونه گیری مطرح است که اگر جامعه پژوهش جامعۀ نامشخصی باشد پژوهشگر باید تمهیدات لازم را برای دستیابی به یک نمونه نسبتاً قابل قبول بیاندیشد. به برخی از این تمهیدات در قسمت بعد اشاره می شود.

2. طراحی : پس از انجام مقدمات فوق، نوبت به طراحی پرسشنامه الکترونیکی می رسد. تصیم در مورد اینکه چه نوع پرسشنامه ای مناسب پژوهش است (وب یا پست الکترونیکی) باید با توجه به محدودیت های مالی، زمانی و فنی پژوهش و نیز ویژگی های جامعه پژوهش اتخاذ شود.

3. سنجش کارآیی : پس از طراحی پرسشنامه، باید آنرا آزمود. در اینجا منظور از آزمون، سنجش کارآیی است که هدف آن از آزمون روایی و صحت پرسشنامه متفاوت است هرچند که می توان هردو را در یک مرحله و همراه با هم انجام داد. در آزمون صحت و روایی، هدف آن است که به مشکلات و ابهامهای احتمالی موجود در عبارتبندی سئوالها و ساختار پرسشنامه و مواری از این قبیل پی برد. اما در آزمون کارآیی هدف اصلی آزمودن ویژگیهای فنی پرسشنامه است تا اطمینان حاصل شود که پاسخ دهندگان از لحاظ فنی برای پاسخگویی به پرسشنامه الکترونیکی با مشکلی روبرو نخواهند شد. مشکلات فنی می توانند شامل اشکال در ارسال پاسخها، رؤیت پرسشنامه در صفحه رایانه، بارگذاری صفحه وب و غیره رخ دهد. در مورد پرسشنامه های مبتنی بر پست الکترونیکی به عنوان مثال باید اطمینان حاصل کرد که نظم چهارچوب نامه ارسالی و پرسشنامه مندرج پس از ارسال تغییر نخواهد کرد و یا درج پاسخها در پرسشنامه توسط پاسخگو در نظم متن پرسشنامه تغییر منفی ایجاد نخواهد کرد. در مورد پرسشنامه های مبتنی بر وب، بهتر است پژوهشگر صفحه وب پرسشنامه را با استفاده از مروگرهای وب مختلف و صفحات نمایش رایانه با وضوح متفاوت بیازماید تا اطمینان حاصل کند که پاسخ دهندگان با مشکلی برای خواندن پرسشنامه مواجه نخواهند شد. این نکات در مورد پرسشنامه هایی که به زبان فارسی طراحی می شوند اهمیت بیشتری دارند. از آنجا که هنوز استاندارد واحدی برای استفاده از قلمهای (فونتهای) فارسی در رایانه ها وجود ندارد، احتمال ناخوانا بودن یک متن فارسی نوشته شده با یک سیستم عامل در یک سیستم عامل دیگر کم نیست. لذا باید از خوانا بودن متن فارسی در رایانه ها و مرورگرهای وب گوناگون وب اطمینان حاصل کرد.

4. توزیع : مرحله بعد توزیع پرسشنامه و با به عبارت دیگر آگاه ساختن پاسخ دهندگان از پیمایش و دعوت از آنان برای پاسخ دادن به سئوالهاست. مطلع ساختن پاسخ دهندگان بسته به نوع پرسشنامه (وب یا پست الکترونیکی) و جامعه پژوهش متفاوت است. به عنوان مثال می توان به این شیوه ها اشاره کرد :

ارسال نامه الکترونیکی به تک تک افراد، ارسال نامه الکترونیکی به یک گروه خبری، قرار دادن پیوند صفحه وب پرسشنامه روی وب سایت های مرتبط، استفاده از پنجره های pop-up ، توزیع بروشور و غیره.

ارسال نامه یادآوری در مواردی که از نامه الکترونیکی برای دعوت از مشارکت کنندگان استفاده شده و زمان بندی ارسال این نامه نیز از موارد مهمی است که باید به آن توجه داشت.

5. داده پردازی : تحلیل داده ها آخرین مرحلۀ انجام پیمایش است که یکی از نقاط قوت پیمایشهای الکترونیکی است. از آنجا که پاسخها در پیمایشهای الکترونیکی به صورت الکترونیکی گردآوری می شوند لذا انتقال آنها به نرم افزار تحلیل آماری  و صفحات گسترده (نظیر Excel یا SPSS) به سادگی انجام می شود و مستلزم صرف ساعتها برای ورود دستی داده ها به رایانه نیست. همچنین خطای انسانی ناشی از ورود داده های فراوان که از مشکلات گریبانگیر روش سنتی است در پیمایش الکترونیکی به حداقل می رسد. در تحلیل داده ها به برخی نکات باید توجه داشت از جمله حذف پاسخهای تکراری. پاسخهای تکراری که عموماً ناشی از سهل انگاری پاسخگو هستند را می توان شناسایی و حذف کرد تا به اعتبار نتایج پژوهش افزوده شود. در پرسشنامه های مبتنی بر پست الکترونیکی به سادگی می توان پاسخهای تکراری را که با استفاده از یک آدرس پست الکترونیکی ارسال شده اند شناسایی کرد. در پرسشنامه های مبتنی بر وب می توان ترتیبی داد تا زمانی که پاسخگو با كليك کردن بر روی علامت "ارسال" پاسخها را ارسال می کند، تاریخ و زمان دقیق ارسال پاسخ و آدرس پروتوکل اینترنت یا آی پی (آدرس اینترنتی یک رایانه متصل به اینترنت) پاسخگو نیز همراه پاسخها ثبت یا ارسال شود. پاسخهای تکراری در پرسشنامه های مبتنی بر وب معمولا از آنجا ناشی می شوند که پاسخگو بیش از یک بار بر روی علامت "ارسال" كليك می كند. با ثبت زمان و تاریخ پاسخدهی و آدرس آی پی پاسخگو می توان پاسخهایی را که از یک آی پی مشخص در یک فاصله زمانی بسیار کوتاه ارسال شده اند حذف کرد.

راهکارهایی برای افزایش میزان مشارکت

یکی از مسائل مهم در پرسشنامه های الکترونیکی، میزان مشارکت و پاسخدهی است. معمولاً دستیابی به یک نرخ مشارکت قابل قبول در یک پیمایش چندان ساده نیست. در بسیاری از پیمایشهای الکترونیکی، پاسخ دهندگان خود تصمیم به مشارکت یا عدم مشارکت می گیرند و به اصطلاح رایج، نمونه مبتنی بر خودگزینشی است. منظور از خودگزینشی این است که بدون تعیین نمونه مشخصی از جامعه پژوهش، پرسشنامه در میان گروهی توزیع می شود (مثلاً به یک گروه خبری ارسال می شود) و هر کس مایل بود (بدون وجود هیچ ساختاری در انتخاب افراد مشارکت کننده) به پرسشنامه پاسخ می دهد. ترفندهایی برای افرایش میزان مشارکت تا حد امکان وجود دارد. از جملۀ این ترفندها می توان به موارد زیر اشاره کرد:

·    اطمینان بخشیدن به پاسخ دهندگان از اعتبار پرسشنامه : باید در قسمت آغازین پرسشنامه یا در متن دعوت نامه ارسال شده به پاسخ دهندگان، آنها را از هویت نهاد یا فرد پژوهشگر و وابستگی سازمانی وی مطلع کرد. بایستی مشخصات تماسی در اختیار آنان قرار داد تا در صورت نیاز بتوانند با پژوهشگر تماس بگیرند. بهتر است آنها را به اختصار از هدف پژوهش و ضرورت آن آگاه کرد. باید به آنها اطمینان داد که حریم خصوصی آنها حفظ خواهد شد و پژوهشگر یا پژوهشگران امانتدار پاسخهای آنان خواهند بود. در صورتی که پاسخ دهندگان از طریق نامه الکترونیکی از وجود پرسشنامه مطلع می شوند و جامعه پژوهش شناخته شده است، بهتر است که نامه ها به صورت شخصی شده ارسال شوند، به این صورت که برای هر فرد نامه ای مشخص خطاب به وی (مثلاً جناب آقای دکتر محمدی) ارسال شود. این تدبیر زمینه اعتماد بیشتر میان پژوهشگر و پاسخگو را فراهم می سازد.

·    تشویق افراد به مشارکت : شیوه های مختلفی برای تشویق افراد به مشارکت وجود دارد از جمله گنجاندن طرح قرعه کشی جایزه در پیمایش، به این صورت که بر حسب قرعه به یک یا چند نفر از پاسخ دهندگان جوایزی داده شود. یک مطالعه نشان داده است که ارائه پاداش مالی می تواند میزان مشارکت را تا دوبرابر افزایش دهد. راه دیگر این است که به مشارکت کنندگانی که به موضوع پژوهش علاقمند هستند وعده داده شود که خلاصه ای از یافته های پژوهش برای آنان ارسال خواهد شد. در این صورت باید از افراد علاقمند خواست تا نشانی پست الکترونیکی خود را در اختیار پژوهشگر قرار دهند و یا به آنان اطلاع داد که خلاصه ای از یافته ها در تاریخ مشخصی بر روی وب سایت مشخصی قرار خواهد گرفت. این نکته نیز مهم هست که منفعتی که پاسخ دهندگان با مشارکت در پیمایش حاصل می کنند به آنها یادآوری شود. به عنوان مثال اگر پیمایشی برای ارزیابی خدمات یک کتابخانه صورت می گیرد بهتر است به پاسخ دهندگان یادآوری شود که مشارکت آنان در نهایت در راستای بهبود خدمات کتابخانه به آنان ارزشمند و مفید خواهد بود. تعیین تاریخی به عنوان مهلت پاسخدهی به پرسشنامه نیز می تواند مفید باشد. این امر افراد علاقمند به مشارکت را مصمم تر می سازد.

·    ارسال نامه یادآوری : در مواردی که از پست الکترونیکی برای مطلع ساختن پاسخ دهندگان از پرسشنامه استفاده می شود می توان با ارسال یک نامه یادآوری پس از چند روز به میزان مشارکت افزود. پژوهش ها مؤید تاثیر مثبت نامه یادآوری بر افزایش میزان مشارکت در پرسشنامه های الکترونیکی است. زمانبندی ارسال نامه یادآوری نیز در میزان پاسخ موثراست.

·    طراحی پرسشنامه : رعایت برخی نکات در طراحی پرسشنامه های مبتنی بر وب می تواند برمیزان مشارکت تاثیر داشته باشد. از جمله این موارد می توان به کوتاهی پرسشنامه (متوسط 15 دقیقه برای پاسخدهی)، کم حجم بودن فایل و قابلیت بارگذاری سریع آن، قالب بندی متن به صورت کاربر پسند و مواردی از این دست اشاره کرد.

پژوهشی که تاثیر عوامل مختلف نظیر زمان لازم برای تکمیل پرسشنامه و ضرورت ثبت نام برای ورود به صفحۀ پرسشنامه را بر روی کاهش نرخ مشارکت در پیمایش مبتنی بر وب بررسی کرده، نشان داده است که پیمایشهای مبتنی بر وب و پست الکترونیکی از این جهات با هم تفاوت دارند. چالش اصلی طراحی پرسشنامه مبتی بر وب این است که پاسخگو را جذب صفحه پرسشنامه کرده و به وی انگیزه کافی برای تکمیل پرسشنامه بدهد.

نمونه گیری در پیمایشهای الکترونیکی

کوپر(Couper)دو رهیافت اصلی به نمونه گیری در پیمایشهای مبتنی بر وب بیان کرده است : احتمالی و غیراحتمالی. در نوع احتمالی، پژوهشگر جامعه را شناسایی می کند و یک چهارچوب برای نمونه گیری تهیه کرده و سپس اقدام به نمونه گیری تصادفی می کند. با این روش احتمال اینکه هر واحد از جامعه تحقیق در نمونه بگنجد مشخص است و از اینرو میزان خطای نمونه گیری نیز قابل محاسبه است. این رهیافت می تواند برای تعمیم درباره جامعه ای که پژوهش بر آن مبتنی است مورد استفاده قرار گیرد. نوع دیگر، نمونه گیری غیراحتمالی است که احتمالاً رایج ترین نوع مورد استفاده در پیمایش های اینترنتی است. در این نوع پیمایشها هیچ تلاشی برای شناسایی چهارچوب نمونه گیری یا انتخاب تصادفی نمونه صورت نمی گیرد. این شیوه عموماً در مواردی که شناسایی جامعه پژوهش و یا تماس با یک نمونه احتمالی از جامعه مشکل است مورد استفاده قرار می گیرد. هر نوع نتیجه گیری در مورد پارامترهای جامعه در پیمایشهای غیراحتمالی به صورت بالقوه داری مشکل است.

ناتان(Nathan) نیز اذعان داشته که اکثر پیمایشهای اینترنتی مبتنی بر نمونه گیری غیر احتمالی و خودگزینشی هستند.  

اهمیت احتمالی بودن نمونه گیری در این نکته نهفته است که امکان محاسبه خطای نمونه گیری تنها در مورد نمونه های احتمالی وجود دارد و تعدادی از مفاهیم اصلی تحلیلهای آماری نظیر انحراف استاندار و بازه اطمینان (Confidence Interval) نیز مبتنی بر خطای نمونه گیری هستند. به عنوان مثال تصور کنید که پیمایش یک جامعه نمونه نشان داده که میانگین میزان مطالعه افراد جامعه پژوهش 90 دقیقه در هفته است. سئوال این است که آیا پیمایش دیگری بر روی همین جامعه نیز به همین نتیجه یا نتیجه ای نزدیک به این خواهد رسید؟ تصور کنید که انحراف استاندارد توزیع نمونه گیری ما دو دقیقه است، بنابراین می توانیم بگوییم که ما 95 درصد اطمینان داريم که متوسط میزان مطالعه افراد جامعه مابین 91 و 99 دقیقه (بعلاوه یا منهای دوبرابر انحراف استاندارد) در هفته است؛ و یا بگوییم که تقریباً 99 درصد اطمینان داریم که مابین 90 و 100 دقیقه (بعلاوه یا منهای دو و نیم برابر انحراف استاندارد) در هفته است. به فواصل میان این اعداد بازه های اطمینان، و به احتمالات مختلف (95 یا 90 درصد) سطوح اطمینان(Confidence Levels) گفته می شود. در صورتی که نمونه گیری پیمایش از نوع احتمالی و غیر سویافته باشد، اگر ما به دفعات دست به نمونه گیری تازه زده و همین پژوهش را تکرار کرده و یک توزیع نمونه گیری ایجاد کنیم، میانگین توزیع ما با میانگین حقیقی کل جامعه پژوهش مطابق خواهد بود. به عبارت دیگر نتایج بدست آمده از نمونه، بازتابی از کل جامعه پژوهش و در نتیجه قابل تعمیم خواهد بود. اما در یک نمونه غیر احتمالی (که در پیمایشهای الکترونیکی بسیار شایع است)، نمونه گیری می تواند به سادگی منجر به سویافتگی نتایج شود. به عنوان مثال ممکن است که بیشتر افرادی مورد پیمایش قرار گیرند که زمان بیشتری را صرف مطالعه می کنند در نتیجه میانگین حاصله بیشتر از میانگین واقعی جامعه خواهد بود. در این نوع نمونه گیریها امکان محاسبه خطای نمونه گیری وجود ندارد لذا از میزان نادرستی نتایج نیز نمی توان تخمینی ارائه کرد.

لازار و پریس ( Lazar & Preece) در بحث خود دربارۀ روشهای نمونه گیری در پیمایشهای الکترونیکی، دو نوع جامعه پژوهش قائل شده اند : جامعه پژوهش تعریف شده و مشخص، و جامعه پژوهش نا مشخص. منظور از جامعه پژوهش تعریف شده جامعه ایست که پژوهشگر از ویژگیهای کمی و بعضاً جامعه شناختی آن آگاه است و به این اطلاعات دسترسی دارد. از نمونه های چنین جامعه ای می توان به کارکنان یک سازمان یا دانشجویان یک رشته در یک دانشگاه خاص اشاره کرد. کاربران پایگاهها و خدمات اینترنتی که برای استفاده نیازمند ثبت نام و ورود اسم کاربری و رمز عبور هستند را نیز می توان جزء جامعه های شناخته شده محسوب کرد چرا که اطلاعات کافی در مورد اعضا در سیاهۀ اعضا این نوع پایگاهها وجود دارد. نمونه گیری از یک چنین جامعه ای می تواند به سادگی با پیروی از همان شیوه های نمونه گیری در پیمایشهای سنتی صورت گیرد. به عنوان مثال اگر پژوهشگری قصد بررسی میزان رضایتمندی اعضا هیأت علمی یک گروه دانشگاهی در مورد خدمات خاصی را دارد می تواند به سادگی فهرستی از اعضا این جامعه تهیه کند و با استفاده از روش نمونه گیری مقتضی پژوهش خود (به عنوان مثال نمونه گیری تصادفی یا طبقه بندی شده) نمونه لازم را انتخاب نموده و آنرا مورد پژوهش قرار دهد. اما در یک چامعۀ پژوهش ناشناخته، اعضا جامعه برای پژوهشگر شناخته شده نیستند. پژوهشگر نه تنها از ویژگیهای جمعیت شناختی جامعه مورد مطالعه آگاهی ندارد بلکه ممکن است حتی از ابعاد کمی جامعه ای که در آن قصد مطالعه دارد نیز بی اطلاع باشد. به عنوان نمونه می توان خوانندگان یک وب سایت خبری را مثال زد. هر شخصی که از طریق رایانه به اینترنت دسترسی دارد و از سواد خواندن و نوشتن زبان مورد نظر برخوردار و به حداقل سواد رایانه ای لازم مجهز است به صورت بالقوه جزئی از جامعه پژوهش محسوب می شود. نمونه گیری از چنین جامعۀ ناشناخته ای برای پژوهشگر ساده نیست. با این حال در چنین شرایطی نیز امکان بهینه سازی فرایند نمونه گیری وجود دارد. لازار و پریس شیوه هایی را برای دستیابی به یک جامعۀ پژوهش قابل قبول در چنین شرایطی ذکر کرده اند. از جمله موارد زیر :

·    گنجاندن سؤالهای جمعیت شناختی در پرسشنامه : معمولاً در اکثر پیمایشها تعدادی سئوال جمعیت شناختی نیز گنجانده می شود مانند سن، جنس، وضعیت تحصیلی و نمونه هایی از این دست. اما اهمیت این سئوالها در پیمایش یک جمعیت ناشناخته بیشتر است چرا که به پژوهشگر کمک می کند تا دریابد آیا جامعۀ پژوهش وی به اندازه لازم گوناگون است یا خیر، آیا جامعه پاسخگو دارای ویژگی های مورد نظر پژوهشگر هست یا خیر. در مواردی می توان پاسخها را بنا بر اهداف پژوهش غربال کرد. به عنوان مثال اگر پژوهشگر در صدد جذب پاسخهای یک گروه سنی خاص است می توان سئوالی در مورد سن پاسخگویان در پرسشنامه گنجاند و میان پاسخهای دریافت شده تنها موارد مربوط به گروه سنی مورد نظر را مورد تحلیل قرار داد. همچنین ممکن است ترکیب جنسی و یا گستره جغرافیایی پاسخ دهندگان برای پژوهشگر مهم باشد که چنین اطلاعاتی نیز از طریق سئوالات جمعیت شناختی به دست می آیند.

·    بررسی دامنه الکترونیکی استفاده کنندگان : با تحلیل فایل گزارش وب (web log analysis) خدمت دهندۀ اینترنتی که صفحۀ پرسشنامه بر روی آن قرار دارد می توان به اطلاعاتی در مورد پاسخ دهندگان دست یافت. خدمت دهنده های وب (Servers) اطلاعات گوناگونی را در مورد فعالیتهای انجام شده توسط هر کاربر نگه می دارند و این داده ها را در فایلهایی که فایل گزارش وب نامیده می شوند ثبت می کنند. این فایل حاوی اطلاعات مختلفی است از جمله تاریخ و زمان بازدید از صفحات وب، آدرس پروتکل اینترنت یا آی پی کاربر و غیره. با تحلیل آدرس های آی پی کاربرها می توان دریافت که آنها حدوداً به کدام حوزه جغرافیایی یا در بعضی موارد به کدام سازمان تعلق دارند. شیوه های دیگری نیز وجود دارد از جمله می توان با استفاده از پنجره های خودکار موسوم به pop-up ترتیبی داد که به صورت تصادفی به عنوان مثال از میان هر پنج بازدیدکننده از یک وب سایت، پنجمین نفر از وجود پیمایش مطلع و از وی دعوت به پاسخگویی شود. . با توجه به مشخص بودن تعداد بازدیدکنندگان یک وب سایت، این روش می تواند نمونه گیری نسبتاً به دست دهد. نکته ای که در اینجا ذکر آن خالی از فایده نیست استفاده از گروههای بحث اینترنتی به عنوان جامعه پژوهش است. اما این شیوه نیز بی اشکال نیست. گروههای مباحثه و فهرستهای پستی جوامعی مجازی هستند که برای بحث و تبادل نظر در کنار هم گرد آمده اند. اعضای این گروهها از طریق پست الکترونیکی با هم در ارتباط هستند. بدین معنی که نامه الکترونیکی ارسال شده به گروه توسط همه اعضا دریافت می شود. این گروهها در بعضی موارد برای پیمایش یک گروه خاص که دارای انجمنها و گروههای بحث ویژه خود هستند می توانند مجرای مناسبی برای دستیابی به جامعه پژوهش باشند. از آنجا که عضویت در این گروهها محدودیت جغرافیایی ندارد، پژوهشگر میتواند به جامعه ای در سطح بین المللی دست یابد. ارسال نامه الکترونیکی به این گروهها بدون عضویت در آنها معمولا" امکانپذیر نیست. برخی گردانندگان این گروهها این امکان را به پژوهشگر می دهند که متن نامه دعوت برای تکمیل پرسشنامه را برای آنان بفرستد تا آنان خود برای گروه ارسال نمایند اما برخی دیگر پژوهشگر را ملزم به عضویت در گروه می نمایند که در نتیجه وی مجبور است برای مدتی دریافت کننده تمام نامه های الکترونیکی گروه باشد چرا که برای ارسال نامه یادآوری نیز این عضویت نیاز خواهد بود. تعیين میزان پاسخگویی نیز در این گروهها مشکل است اول به این دلیل که فقط برخی از این گروهها تعداد اعضای خود را ذکر می کنند و در بقیه موارد باید با گردانندگان این فهرستها تماس گرفته شود که در همه موارد نیز جوابگو نیستند. دوم اینکه برخی افراد در گروههای پستی متعددی عضویت دارند که ممکن است پژوهشگر همه یا تعدادی از آنها را بعنوان جامعه پژوهش برگزیده باشد. در این حالت آنها چند بار پرسشنامه را دریافت می کنند در حالیکه طبیعی است فقط یکبار پاسخگو باشند. مسئله سوم که تعیین میزان پاسخگویی را دشوار می کند این است که برخی افراد ممکن است پرسشنامه یا آدرس اینترنتی آن را برای افراد دیگری که فکر می کنند به موضوع علاقمندند ارسال کنند در حالیکه پژوهشگر از آن بی اطلاع است.

میزان مشارکت در پیمایش های الکترونیکی

تاکنون بررسیهای متعددی در جهت مقایسه میزان مشارکت در انواع مختلف پرسشنامه (کتبی، وب و پست الکترونیکی) صورت گرفته است. سیمسک (Simsek) پژوهشهایی که میزان مشارکت پرسشنامه های سنتی پستی و پرسشنامه های مبتنی بر پست الکترونیکی را مقایسه کرده اند مرور کرده و میزان مشارکت در پرسشنامه های مبتنی بر پست الکترونیکی را رو به افزایش و رضایت بخش خوانده است. مقاله دیگری میزان مشارکت در پرسشنامه سنتی پستی، پرسشنامه تحت وب و پست الکترونیکی را با هم مقایسه کرده و نشان داده که پرسشنامه های الکترونیکی سریعتر هستند. میزان مشارکت در نوع تحت وب 61 ، در نوع پستی 50، و در پست الکترونیکی 12 درصد بوده است. همچنین مشخص شده است که نوع پست الکترونیکی برای پرسشنامه های طولانی مناسب نیست. پژوهش دیگری نرخ پاسخدهی به پرسشنامه تحت وب و پست الکترونیکی را مقایسه کرده و نتیجه گرفته است که میزان پاسخدهی به پرسشنامه های پست الکترونیکی بیشتر از پرسشنامه های تحت وب است (29% در مقایسه با 16%). به اعتقاد پژوهشگران این مطالعه، پاسخ به پرسشنامه های تحت وب نیاز به زحمت بیشتری دارد و این ممکن است دلیل نرخ مشارکت کمتر باشد. بررسی دیگری نشان داده که میزان پاسخ به پرسشنامه تحت وب بسیار بیشتر از نوع کتبی است. مطالعه ای تطبیقی بر روی میزان پاسخدهی به پرسشنامه های تحت وب و پرسشنامه های کتبی نشان داده که در جامعه پژوهشی که افراد به وب دسترسی دارند، اگر پرسشنامه تحت وب با یک نامه پیش اعلان همراه باشد، میزان مشارکت با پرسشنامه کتبی یکسان خواهد بود. ارسال نامه یادآوری نیز تاثیر مثبتی بر میزان پاسخ دارد.

باید توجه داشت که این مقایسه ها در محیطها و تحت شرایط مختلف صورت گرفته اند و تناقض های زیادی در نتایج آنها دیده می شود که ناشی از تفاوت در شرایط و ویژگی های پژوهش است. حکم قطعی در مورد اینکه میزان مشارکت در چه نوع پرسشنامه ای بیشتر است نمی توان صادر کرد. میزان مشارکت به نوع پژوهش و ویژگیهای جامعه پژوهش نیز بستگی دارد. لذا در شرایط مختلف ممکن است انواع مختلفی از پرسشنامه مناسبتر باشند. پرسشنامه های اینترنتی اکنون به خوبی متداول شده اند و راهکارهای متفاوتی نیز برای دستیابی به میزان مشارکت قابل قبول در آنها بکار گرفته می شود.

نتیجه

این مقاله مروری داشت بر مفهوم پیمایش الکترونیکی و مزایا و کاستی های آن در مقایسه با پیمایشهای سنتی کاغذی. ویژگیها و روشهای توزیع و دریافت پرسشنامه های الکترونیکی مورد بحث قرار گرفت و مراحل طراحی و انجام یک پیمایش الکترونیکی شرح داده شد. سرعت، وسعت، سهولت، هزینه کم، ویرایش پذیری و داده پردازی بهینه از مزایای پرسشنامه های الکترونیکی نسبت به شیوه های چاپی سنتی می باشند. با این وجود عدم دسترسی گروههایی از پاسخگویان بالقوه به اینترنت و یا کم بودن سواد و مهارتهای رایانه ای آنان می تواند نقطه ضعف پیمایشهای الکترونیکی باشد.

پیمایش الکترونیکی در دوران کوتاهی که از پیدایش آن گذشته محبوبیت فراوان یافته و روز به روز بر دامنه کاربردش افزوده می شود. در حوزه های دانشگاهی و علمی نیز با توجه به سواد اطلاعاتی مناسب پژوهشگران و دیگر کاربران دانشگاهی اینترنت، می توان اقبال بیشتر از به کارگیری پرسشنامه های الکترونیکی انتظار داشت. به عنوان یک مهارت پژوهشی، مناسب است نحوه طراحی و اجرای پیمایشهای الکترونیکی و مسائل پیرامون آنها در مقطع تحصیلات تکمیلی رشته های مقتضی و از جمله کتابداری و اطلاع رسانی مورد بحث قرار گیرد. این امر موجب افزایش دقت و صحت نتایج پژوهشهای روز افزونی خواهد شد که با استفاده از این روش انجام می شوند.

 

نويسندگان :

حمید رضا جمالی

دانشجوی دکترای اطلاع رسانی، دانشگاه لندن
ایمیل:

[e-mail]
 
مریم صراف زاده

دانشجوی دکترای سیستمهای اطلاعاتی دانشگاه  آر. ام. آی. تی  استرالیا
ایمیل:

[e-mail]
 
سعید اسدی

دانشجوی دکترای فناوری اطلاعات دانشگاه کوئینزلند استرالیا
ایمیل :

[e-mail]

 

منبع

http://binesheamari.blogfa.com

 

مناجات

خدايا !

 

خدايا به من زيستني عطا كن كه در لحظه ي مرگ

بر بي ثمري لحظه اي كه براي زيستن گذشته است حسرت نخورم !

و مردني عطا كن كه بر بيهودگي اش سوگوار نباشم !

بگذار تا آن را من خود انتخاب كنم

اما آنچنان كه تو دوست داري !

چگونه زيستن را تو به من بياموز !

چگونه مردن را خود خواهم آموخت !